ทำไมคนไทยถึงเป็นหนี้เร็วขึ้น? เมื่อการใช้ชีวิตแพงกว่ารายได้

"หนี้" ไม่ใช่คำที่คนไทยอยากได้ยิน แต่กลับกลายเป็นสิ่งที่อยู่ในชีวิตของคนจำนวนมาก

จากเดิมที่การกู้เงินมักเกี่ยวข้องกับการซื้อบ้าน ซื้อรถ หรือขยายกิจการ ปัจจุบันหลายคนกลับเป็นหนี้เพียงเพื่อให้มีเงินพอใช้ในแต่ละเดือน บางคนกู้เพื่อจ่ายค่าเช่าบ้าน บางคนกู้เพื่อรักษาพยาบาล หรือแม้แต่กู้เงินเพื่อชำระหนี้ก้อนเดิม

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า "คนไทยเป็นหนี้มากแค่ไหน" แต่คือ เหตุใดการเป็นหนี้จึงเกิดขึ้นเร็วกว่าเดิม

หลายคนอาจคิดว่าเป็นเพราะการใช้จ่ายฟุ่มเฟือย แต่เมื่อมองลึกลงไป จะพบว่าปัญหานี้มีสาเหตุมากกว่านั้น และเกี่ยวข้องกับทั้งเศรษฐกิจ โครงสร้างสังคม และเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

หนี้ครัวเรือนไทย ปัญหาที่สะสมมานาน

ประเทศไทยเผชิญปัญหาหนี้ครัวเรือนมาหลายปี โดยสัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) อยู่ในระดับสูงเมื่อเทียบกับหลายประเทศในภูมิภาค

หนี้เหล่านี้ไม่ได้มีเพียงสินเชื่อบ้านหรือสินเชื่อรถยนต์ แต่ยังรวมถึงหนี้บัตรเครดิต สินเชื่อส่วนบุคคล สินเชื่อเพื่อการประกอบอาชีพ และหนี้นอกระบบ

การมีหนี้ไม่ใช่เรื่องผิด เพราะหนี้บางประเภทสามารถสร้างโอกาสในการศึกษา การประกอบอาชีพ หรือการมีที่อยู่อาศัย

แต่เมื่อภาระหนี้เพิ่มขึ้นเร็วกว่าความสามารถในการชำระ ก็อาจกลายเป็นปัญหาที่ส่งผลต่อทั้งครอบครัวและเศรษฐกิจของประเทศ

โควิด-19 จุดเปลี่ยนที่หลายครอบครัวยังไม่ฟื้นตัว

หากถามว่าเหตุการณ์ใดส่งผลกระทบต่อฐานะทางการเงินของคนไทยมากที่สุดในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ชื่อของ โควิด-19 คงเป็นคำตอบแรกของหลายคน

การแพร่ระบาดในช่วงปี 2563 เป็นต้นมา ทำให้รัฐบาลต้องออกมาตรการควบคุมโรค เช่น การจำกัดการเดินทาง การปิดสถานประกอบการบางประเภท และการลดกิจกรรมทางเศรษฐกิจ

ผลกระทบเกิดขึ้นในวงกว้าง

ธุรกิจท่องเที่ยว โรงแรม ร้านอาหาร การขนส่ง และธุรกิจบริการจำนวนมากต้องหยุดดำเนินงานหรือมีรายได้ลดลงอย่างมาก

พนักงานจำนวนไม่น้อยถูกลดเงินเดือน ลดเวลาทำงาน หรือถูกเลิกจ้าง

ผู้ประกอบอาชีพอิสระ เช่น พ่อค้าแม่ค้า คนขับรถรับจ้าง หรือผู้ให้บริการด้านต่าง ๆ หลายคนมีรายได้หายไปเกือบทั้งหมดในบางช่วง

เมื่อรายได้ลดลง แต่ค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวันยังคงเดิม หลายครอบครัวจึงไม่มีทางเลือกนอกจากการกู้เงินเพื่อประคองชีวิต

หนี้จำนวนไม่น้อยที่ยังคงอยู่ในวันนี้ จึงไม่ได้เกิดจากการใช้จ่ายเกินตัว แต่เป็นผลพวงจากช่วงเวลาที่ผู้คนพยายามรักษาธุรกิจ รักษางาน และดูแลครอบครัวให้ผ่านวิกฤตครั้งนั้นไปให้ได้

เศรษฐกิจฟื้นตัว แต่ไม่ใช่ทุกคนที่ฟื้นพร้อมกัน

แม้ประเทศไทยจะผ่านพ้นช่วงการแพร่ระบาดมาแล้ว แต่การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจกลับไม่ได้เกิดขึ้นเท่ากันในทุกอาชีพ

บางธุรกิจกลับมามีลูกค้าเหมือนเดิม

แต่บางธุรกิจยังต้องเผชิญต้นทุนที่สูงขึ้น ทั้งค่าไฟฟ้า ค่าน้ำมัน ค่าวัตถุดิบ ค่าแรง และค่าขนส่ง

ในขณะเดียวกัน คนที่กู้เงินในช่วงโควิดยังคงต้องผ่อนชำระหนี้ต่อไป

ทำให้หลายครัวเรือนต้องแบกรับทั้งค่าใช้จ่ายในปัจจุบัน และภาระหนี้จากอดีตไปพร้อมกัน

ค่าครองชีพเพิ่มขึ้นเร็วกว่ารายได้

อีกปัจจัยที่หลายคนสัมผัสได้ทุกวัน คือค่าครองชีพที่สูงขึ้น

ค่าอาหาร ค่าเดินทาง ค่าเช่าที่พัก ค่าไฟฟ้า ค่าน้ำ ค่าอินเทอร์เน็ต ค่าเล่าเรียน และค่ารักษาพยาบาล ต่างทยอยปรับตัวเพิ่มขึ้นตามต้นทุนทางเศรษฐกิจ

ขณะที่รายได้ของแรงงานจำนวนมากกลับเพิ่มขึ้นในอัตราที่ช้ากว่า

ผลที่เกิดขึ้นคือ เงินเดือนที่เคยเพียงพอเมื่อหลายปีก่อน กลับไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิตในปัจจุบัน

หลายคนจึงต้องใช้บัตรเครดิต สินเชื่อส่วนบุคคล หรือวงเงินฉุกเฉิน เพื่อเติมช่องว่างระหว่างรายรับกับรายจ่าย

เงินเฟ้อ ปัจจัยที่มองไม่เห็น แต่กระทบทุกคน

หลังการแพร่ระบาดของโควิด หลายประเทศทั่วโลกต้องเผชิญกับภาวะเงินเฟ้อ

ราคาพลังงาน วัตถุดิบ และสินค้าอุปโภคบริโภคปรับตัวสูงขึ้น ส่งผลให้ต้นทุนของผู้ประกอบการเพิ่มขึ้นตาม

ต้นทุนที่สูงขึ้นเหล่านี้ ค่อย ๆ ส่งผ่านมายังผู้บริโภคในรูปของราคาสินค้าและบริการที่แพงกว่าเดิม

แม้บางคนจะได้รับการปรับเงินเดือน แต่หากราคาสินค้าปรับขึ้นเร็วกว่า รายได้ที่เพิ่มขึ้นก็อาจไม่เพียงพอที่จะรักษากำลังซื้อไว้ได้

การเข้าถึงสินเชื่อง่ายขึ้น ทั้งโอกาสและความเสี่ยง

เทคโนโลยีทำให้การขอสินเชื่อสะดวกกว่าสมัยก่อนมาก

ผู้บริโภคสามารถสมัครบัตรเครดิต ขอสินเชื่อส่วนบุคคล หรือใช้บริการ "ซื้อก่อน จ่ายทีหลัง" ผ่านโทรศัพท์มือถือได้ภายในเวลาไม่นาน

บริการเหล่านี้ช่วยเพิ่มสภาพคล่องในยามจำเป็น และมีบทบาทสำคัญในระบบเศรษฐกิจ

แต่หากผู้กู้ไม่เข้าใจเงื่อนไข อัตราดอกเบี้ย หรือกู้หลายแห่งพร้อมกัน ก็อาจทำให้ภาระหนี้สะสมโดยไม่รู้ตัว

หนี้ไม่ได้เกิดจากความฟุ่มเฟือยเสมอไป

เมื่อพูดถึงคนเป็นหนี้ หลายคนอาจนึกถึงภาพของการใช้เงินเกินตัว

แต่ในความเป็นจริง หนี้ของคนไทยจำนวนมากเกิดจากเหตุผลที่แตกต่างกัน

บางคนกู้เงินเพื่อส่งลูกเรียน

บางคนกู้เพื่อรักษาพยาบาล

บางคนกู้เพื่อซ่อมบ้านหลังน้ำท่วม

บางคนกู้เพราะต้องดูแลพ่อแม่สูงอายุ

หรือบางคนต้องกู้เพราะธุรกิจขาดรายได้ในช่วงโควิด

สิ่งเหล่านี้สะท้อนว่า หนี้จำนวนไม่น้อยเกิดจาก "ความจำเป็น" มากกว่าความต้องการ

แล้วพฤติกรรมการใช้จ่ายมีส่วนหรือไม่

แม้ปัจจัยทางเศรษฐกิจจะมีบทบาทสำคัญ แต่พฤติกรรมการใช้จ่ายก็เป็นอีกส่วนหนึ่งที่ไม่อาจมองข้าม

สื่อสังคมออนไลน์ทำให้ผู้คนเห็นการใช้ชีวิตของคนอื่นอยู่ตลอดเวลา

การซื้อสินค้า การท่องเที่ยว หรือการรับประทานอาหาร กลายเป็นเรื่องที่ถูกแบ่งปันทุกวัน

สำหรับบางคน สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงแรงบันดาลใจ

แต่สำหรับบางคน อาจกลายเป็นแรงกดดันให้ใช้จ่ายเกินกำลัง เพื่อไม่ให้รู้สึกว่าตนเองกำลังตกขบวน

ทางออกของปัญหา ไม่ใช่หน้าที่ของประชาชนเพียงฝ่ายเดียว

การแก้ปัญหาหนี้ครัวเรือนไม่สามารถอาศัยเพียงการประหยัดหรือการวางแผนการเงินของประชาชนเท่านั้น

แต่ยังต้องอาศัยการเติบโตของเศรษฐกิจ การสร้างรายได้ที่มั่นคง การยกระดับทักษะแรงงาน การเข้าถึงสินเชื่ออย่างรับผิดชอบ และระบบคุ้มครองผู้บริโภคที่มีประสิทธิภาพ

ในระดับบุคคล การทำบัญชีรายรับรายจ่าย การมีเงินสำรองฉุกเฉิน การหลีกเลี่ยงหนี้ที่ไม่จำเป็น และการศึกษารายละเอียดของสินเชื่อก่อนตัดสินใจ ยังคงเป็นพื้นฐานสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงได้

คำถามที่ว่า "ทำไมคนไทยถึงเป็นหนี้เร็วขึ้น?" ไม่มีคำตอบเพียงข้อเดียว

มันเป็นผลลัพธ์ของหลายปัจจัยที่เชื่อมโยงกัน ตั้งแต่ภาวะเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลง วิกฤตโควิด-19 ค่าครองชีพที่สูงขึ้น เงินเฟ้อ รายได้ที่เติบโตไม่ทัน ไปจนถึงรูปแบบการใช้ชีวิตในยุคดิจิทัล

บางคนเป็นหนี้เพราะอยากมีชีวิตที่สะดวกสบายขึ้น

แต่คนอีกจำนวนไม่น้อย กลับเป็นหนี้เพียงเพื่อรักษาชีวิตและครอบครัวให้เดินหน้าต่อไป

หนี้จึงไม่ใช่เพียงตัวเลขในบัญชี หากเป็นภาพสะท้อนของสภาพเศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และความเปราะบางของสังคมไทยในยุคที่การใช้ชีวิตมีต้นทุนสูงขึ้นกว่าที่เคยเป็นมา