ให้ยืมเงินแล้วไม่คืน ไม่มีสัญญา ฟ้องได้ไหม? สิ่งที่กฎหมายบอกไว้ และหลายคนยังเข้าใจผิด

การให้เพื่อน ญาติ หรือคนรู้จักยืมเงิน เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ในชีวิตประจำวัน หลายครั้งเกิดจากความไว้ใจ จึงไม่มีการทำสัญญา ไม่มีพยาน และไม่มีการเขียนเอกสารใด ๆ เพราะคิดว่า "เดี๋ยวเขาก็คงคืน"

แต่เมื่อเวลาผ่านไป ลูกหนี้เริ่มผัดผ่อน ติดต่อยาก หรือหายไปโดยไม่คืนเงิน หลายคนจึงเกิดคำถามว่า หากไม่มีสัญญา จะยังฟ้องร้องเรียกเงินคืนได้หรือไม่

คำตอบคือ "ฟ้องได้หรือไม่ได้ ขึ้นอยู่กับจำนวนเงินและพยานหลักฐานที่มี" ไม่ใช่ดูเพียงว่ามีสัญญาหรือไม่มีสัญญา

กฎหมายบังคับให้ทำสัญญากู้ยืมหรือไม่

หลายคนเข้าใจว่า หากให้ยืมเงินแล้วไม่ได้ทำสัญญา การกู้ยืมนั้นถือว่าไม่มีผลตามกฎหมาย ซึ่งความเข้าใจนี้ไม่ถูกต้อง

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การกู้ยืมเงินเป็น สัญญาที่ไม่มีแบบ หมายความว่า สามารถตกลงกันด้วยวาจาได้ หากมีการส่งมอบเงินกู้แล้ว สัญญากู้ยืมก็เกิดขึ้นได้ แม้จะไม่มีเอกสารหรือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร

ดังนั้น การไม่มีสัญญา ไม่ได้ทำให้การกู้ยืมเป็นโมฆะ หรือไม่มีผลตามกฎหมาย

แล้วเมื่อไรจึงต้องมีหนังสือ

ประเด็นสำคัญอยู่ที่ การฟ้องร้องต่อศาล

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 653 กำหนดว่า

หากเป็นการกู้ยืมเงินเกิน 2,000 บาท ผู้ให้กู้จะฟ้องบังคับคดีได้ ก็ต่อเมื่อมีหลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสือ และมีลายมือชื่อของผู้ยืมเป็นสำคัญ

กล่าวคือ กฎหมายไม่ได้บังคับให้ต้องทำหนังสือทุกครั้งที่กู้ยืม แต่หากวันหนึ่งต้องนำคดีขึ้นสู่ศาล หนังสือดังกล่าวจะกลายเป็นหลักฐานสำคัญในการใช้สิทธิเรียกร้อง

ในทางกลับกัน หากกู้ยืมเงิน ไม่เกิน 2,000 บาท กฎหมายไม่ได้กำหนดว่าต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือ จึงสามารถใช้พยานหลักฐานอื่นประกอบการพิสูจน์ได้

หลักฐานเป็นหนังสือ หมายถึงอะไร

หลายคนคิดว่าต้องเป็นสัญญากู้ยืมที่จัดทำโดยทนายความเท่านั้น ความจริงแล้ว กฎหมายไม่ได้กำหนดรูปแบบตายตัว

ตัวอย่างของหลักฐานที่อาจเข้าลักษณะเป็นหนังสือ เช่น

สัญญากู้ยืมเงิน

หนังสือรับสภาพหนี้

เอกสารที่ผู้ยืมลงลายมือชื่อรับว่าได้รับเงินกู้

เอกสารอื่นที่แสดงการกู้ยืมและมีลายมือชื่อของผู้ยืม

ส่วนข้อความใน LINE, Facebook Messenger, SMS หรืออีเมล รวมถึงข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์อื่น ๆ ศาลอาจรับฟังเป็นพยานหลักฐานได้ตามกฎหมายว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ แต่จะเพียงพอเป็น "หลักฐานแห่งการกู้ยืม" ตามมาตรา 653 หรือไม่ ต้องพิจารณาจากรายละเอียดของข้อความ ตัวตนของผู้ส่ง และข้อเท็จจริงในแต่ละคดี ไม่สามารถสรุปได้ว่าทุกกรณีใช้แทนหนังสือกู้ยืมได้

สลิปโอนเงินอย่างเดียว ฟ้องได้หรือไม่

สลิปโอนเงินเป็นหลักฐานที่พิสูจน์ได้ว่ามีการโอนเงินจริง

แต่สลิปเพียงอย่างเดียว ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าเงินที่โอนเป็น "เงินกู้" เพราะอาจเป็นการชำระค่าสินค้า การให้โดยเสน่หา หรือการชำระหนี้ประเภทอื่น

หากมีสลิปโอนเงินประกอบกับข้อความที่ผู้ยืมยอมรับว่าเป็นการกู้ยืม เช่น "ขอยืมเงินก่อน" หรือ "สิ้นเดือนจะคืน" ก็อาจช่วยให้ศาลเห็นภาพข้อเท็จจริงได้ชัดเจนขึ้น แต่ศาลจะพิจารณาพยานหลักฐานทั้งหมดร่วมกัน ไม่ใช่อาศัยหลักฐานเพียงชิ้นเดียว

หากลูกหนี้ไม่คืนเงิน ควรทำอย่างไร

หากถึงกำหนดชำระแล้วลูกหนี้ยังไม่คืนเงิน ควรดำเนินการเป็นขั้นตอน ดังนี้

รวบรวมพยานหลักฐานทั้งหมด เช่น สัญญา สลิปโอนเงิน ข้อความสนทนา และเอกสารอื่นที่เกี่ยวข้อง

ติดต่อทวงถามและเก็บหลักฐานการทวงถามไว้

หากยังไม่ได้รับชำระ อาจส่งหนังสือทวงถามอย่างเป็นทางการ

หากตกลงกันไม่ได้ จึงพิจารณาฟ้องคดีแพ่งเพื่อเรียกเงินคืน

การยืมเงินแล้วไม่คืน ไม่ได้เป็นความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ เพราะเป็นข้อพิพาททางแพ่ง เว้นแต่จะมีพฤติการณ์เข้าข่ายความผิดฐานอื่น เช่น ฉ้อโกง ซึ่งต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี

อย่าลืมเรื่องอายุความ

อีกเรื่องที่หลายคนมองข้ามคือ อายุความ

หากปล่อยเวลาผ่านไปนานเกินกว่าที่กฎหมายกำหนด สิทธิในการฟ้องร้องอาจขาดอายุความได้ ดังนั้น เมื่อถึงกำหนดชำระหนี้แล้วลูกหนี้ไม่ชำระ ควรรีบดำเนินการภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด และหากไม่แน่ใจควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมาย

วิธีป้องกันปัญหาที่ดีที่สุด

แม้ผู้ยืมจะเป็นคนสนิท ก็ควรทำหลักฐานไว้ทุกครั้ง โดยเฉพาะเมื่อเป็นเงินจำนวนมาก

สิ่งที่ควรระบุ ได้แก่

ชื่อผู้กู้และผู้ให้กู้

จำนวนเงิน

วันที่ให้กู้

กำหนดชำระคืน

ดอกเบี้ย (หากมี และต้องไม่เกินอัตราที่กฎหมายกำหนด)

ลายมือชื่อของทั้งสองฝ่าย

นอกจากนี้ ควรโอนเงินผ่านธนาคารแทนการให้เงินสด และเก็บเอกสารทุกอย่างไว้จนกว่าจะได้รับเงินคืนครบถ้วน

การที่ไม่มีสัญญา ไม่ได้แปลว่าฟ้องไม่ได้เสมอไป เพราะกฎหมายไม่ได้บังคับให้การกู้ยืมเงินต้องทำเป็นสัญญา แต่หากเป็นการกู้ยืมเงิน เกิน 2,000 บาท และต้องการฟ้องร้องบังคับคดี ผู้ให้กู้จำเป็นต้องมี หลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสือที่มีลายมือชื่อของผู้ยืม ตามที่กฎหมายกำหนด

ดังนั้น ก่อนให้ใครยืมเงิน ไม่ว่าจะเป็นเพื่อน ญาติ หรือคนใกล้ชิด การจัดทำหลักฐานให้ครบถ้วนตั้งแต่แรก ถือเป็นวิธีป้องกันปัญหาที่ดีที่สุด เพราะเมื่อเกิดข้อพิพาทขึ้น ความไว้ใจเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะใช้พิสูจน์สิทธิของตนเองในชั้นศาล

หมายเหตุ: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลกฎหมายทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายสำหรับคดีเฉพาะเรื่อง การวินิจฉัยของศาลขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานในแต่ละคดี รวมถึงกฎหมายและคำพิพากษาที่ใช้บังคับในขณะนั้น หากเป็นคดีที่มีข้อพิพาทหรือมูลค่าสูง ควรปรึกษาทนายความหรือหน่วยงานให้คำปรึกษาทางกฎหมายก่อนดำเนินการ