Microbiome กองทัพจิ๋วในร่างกายที่อาจกำหนดสุขภาพมากกว่าที่หลายคนคิด

ในตัวเรามีสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กอาศัยอยู่เป็นจำนวนมหาศาล และส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นศัตรู แต่เป็นผู้ช่วยที่ทำงานตลอด 24 ชั่วโมง

คำว่า Microbiome หมายถึงชุมชนของจุลินทรีย์ทั้งหมดที่อาศัยอยู่ในร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นแบคทีเรีย เชื้อรา ไวรัส หรือจุลินทรีย์ชนิดอื่น รวมถึงสารพันธุกรรมของพวกมันด้วย จุลินทรีย์เหล่านี้พบได้บนผิวหนัง ในช่องปาก ระบบทางเดินหายใจ และที่สำคัญที่สุดคือภายในลำไส้ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตมากที่สุดแห่งหนึ่งในร่างกายมนุษย์

ไม่ได้มีไว้เพื่อย่อยอาหารอย่างเดียว

หลายคนรู้จักแบคทีเรียในลำไส้ในฐานะผู้ช่วยย่อยอาหาร แต่ความจริงหน้าที่ของพวกมันซับซ้อนกว่านั้นมาก Microbiome ช่วยผลิตวิตามินบางชนิด สร้างกรดไขมันสายสั้นที่เป็นแหล่งพลังงานให้เซลล์ลำไส้ สนับสนุนการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และช่วยป้องกันไม่ให้เชื้อก่อโรคเข้ามายึดพื้นที่ได้ง่าย หากสมดุลของจุลินทรีย์เสียไป ความสามารถในการป้องกันตัวเองของร่างกายก็อาจลดลงตามไปด้วย

นักวิทยาศาสตร์หลายคนเปรียบ Microbiome เหมือนอวัยวะอีกชิ้นหนึ่ง เพราะมีผลต่อระบบต่าง ๆ ของร่างกายอย่างกว้างขวาง

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา งานวิจัยพบความเชื่อมโยงระหว่าง Microbiome กับโรคและภาวะต่าง ๆ มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นโรคอ้วน เบาหวาน ภูมิแพ้ โรคลำไส้อักเสบ หรือแม้แต่สุขภาพจิต แม้จะยังไม่สามารถสรุปได้ว่าจุลินทรีย์เป็นสาเหตุโดยตรงในทุกกรณี แต่ความสัมพันธ์ที่พบทำให้นักวิจัยทั่วโลกให้ความสนใจอย่างมาก

ทำไมแต่ละคนถึงมี Microbiome ไม่เหมือนกัน

องค์ประกอบของจุลินทรีย์ได้รับอิทธิพลจากหลายปัจจัย ตั้งแต่การคลอดตามธรรมชาติหรือผ่าคลอด การกินนมแม่ อาหารที่รับประทาน การใช้ยาปฏิชีวนะ การนอนหลับ ความเครียด การออกกำลังกาย อายุ และสภาพแวดล้อม ทำให้ไม่มี Microbiome ของใครเหมือนกันแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ เปรียบได้กับลายนิ้วมือที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว

หนึ่งในปัจจัยที่ส่งผลชัดเจนคืออาหาร จุลินทรีย์หลายชนิดชอบใยอาหารจากผัก ผลไม้ ธัญพืช และถั่ว เมื่อได้รับอาหารที่เหมาะสม พวกมันจะเพิ่มจำนวนและสร้างสารที่เป็นประโยชน์ต่อร่างกาย ในทางกลับกัน หากรับประทานอาหารแปรรูป น้ำตาล และไขมันสูงเป็นประจำ ความหลากหลายของจุลินทรีย์บางกลุ่มอาจลดลงได้

ยาปฏิชีวนะช่วยรักษาโรค แต่ก็มีผลต่อ Microbiome

ยาปฏิชีวนะมีความสำคัญต่อการรักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย แต่ยาชนิดนี้ไม่ได้แยกแยะเฉพาะแบคทีเรียที่ก่อโรคเสมอไป แบคทีเรียที่มีประโยชน์จำนวนหนึ่งก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมแพทย์จึงแนะนำให้ใช้ยาปฏิชีวนะเมื่อจำเป็นจริง ๆ และใช้ตามคำสั่งอย่างเคร่งครัด

การดูแล Microbiome ไม่ได้มีสูตรลัด แต่เริ่มจากพฤติกรรมประจำวัน

• รับประทานอาหารที่หลากหลาย โดยเฉพาะผักและผลไม้

• เพิ่มใยอาหารให้เพียงพอในแต่ละวัน

• ออกกำลังกายสม่ำเสมอ

• นอนหลับให้เพียงพอ

• หลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่จำเป็น

• จัดการความเครียดอย่างเหมาะสม

ทุกวันนี้ยังมีคำถามอีกมากเกี่ยวกับ Microbiome ที่นักวิทยาศาสตร์กำลังค้นหาคำตอบ เช่น การรักษาโรคด้วยการปรับสมดุลจุลินทรีย์ การปลูกถ่ายจุลินทรีย์ในลำไส้ หรือการออกแบบโภชนาการเฉพาะบุคคลจากข้อมูล Microbiome ของแต่ละคน ความรู้ด้านนี้ยังพัฒนาอย่างต่อเนื่องและอาจเปลี่ยนวิธีการดูแลสุขภาพในอนาคตได้อย่างมาก

สิ่งที่น่าสนใจคือ สุขภาพที่ดีอาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับเซลล์ของมนุษย์เพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กนับล้านล้านตัวที่อาศัยอยู่ร่วมกับเรามาตลอดชีวิตโดยที่หลายคนไม่เคยรู้ตัว