5 พฤติกรรมทำร้ายฟันโดยไม่รู้ตัว

ฟันไม่ได้พังเฉพาะตอนกินขนมหวานหรือไม่ยอมแปรงฟันเท่านั้น พฤติกรรมเล็ก ๆ ที่ทำเป็นประจำทุกวันอาจค่อย ๆ ทำให้เคลือบฟันสึก เหงือกร่น ฟันแตกร้าว หรือเกิดฟันผุในตำแหน่งที่สังเกตได้ยาก ปัญหาคือระยะแรกมักไม่เจ็บ กว่าจะเริ่มเสียวฟัน ปวดฟัน หรือเคี้ยวอาหารแล้วรู้สึกผิดปกติ ความเสียหายก็อาจลึกจนต้องรักษามากกว่าการอุดฟันธรรมดา

ต่อไปนี้คือห้าสิ่งใกล้ตัวที่ดูเหมือนไม่ร้ายแรง แต่ทำร้ายฟันได้มากกว่าที่คิด

1. จิบน้ำหวานหรือกาแฟใส่น้ำตาลทั้งวัน

การดื่มเครื่องดื่มหวานหนึ่งแก้วรวดเดียวกับการวางแก้วไว้ข้างตัวแล้วค่อย ๆ จิบตั้งแต่เช้าถึงบ่าย ส่งผลต่อฟันไม่เหมือนกัน แม้ปริมาณน้ำตาลรวมจะเท่ากันก็ตาม

ทุกครั้งที่น้ำตาลเข้าสู่ปาก แบคทีเรียในคราบฟันจะนำน้ำตาลไปใช้และสร้างกรดออกมา กรดนี้ทำให้แร่ธาตุบนผิวเคลือบฟันค่อย ๆ สูญเสียไป น้ำลายต้องใช้เวลาช่วยลดความเป็นกรดและพาแร่ธาตุกลับคืนสู่ผิวฟัน แต่ถ้าเราจิบเครื่องดื่มหวานทุกสิบหรือยี่สิบนาที ช่องปากจะถูกกระตุ้นให้เป็นกรดซ้ำอยู่ตลอด ฟันแทบไม่มีช่วงพักฟื้น

เครื่องดื่มที่ต้องระวังไม่ได้มีแค่น้ำอัดลม ชาเย็น กาแฟปรุงสำเร็จ น้ำผลไม้ น้ำผึ้งผสมมะนาว เครื่องดื่มชูกำลัง และนมรสหวานก็มีผลเช่นกัน บางชนิดมีทั้งน้ำตาลและกรด จึงทำร้ายเคลือบฟันพร้อมกันสองทาง

ทางที่ดีกว่าคือดื่มให้จบเป็นเวลา ไม่ถือจิบเรื่อย ๆ หลังดื่มควรตามด้วยน้ำเปล่า และหลีกเลี่ยงการแปรงฟันทันทีหลังเครื่องดื่มที่มีรสเปรี้ยวจัด เพราะผิวฟันที่เพิ่งสัมผัสกรดอาจอ่อนตัวชั่วคราว ควรรอให้สภาพในปากกลับมาเป็นปกติก่อน

2. แปรงฟันแรงจนคิดว่ายิ่งแรงยิ่งสะอาด

คราบจุลินทรีย์บนฟันเป็นคราบนิ่ม ไม่จำเป็นต้องออกแรงขัดเหมือนล้างคราบไหม้บนกระทะ การกดแปรงแรง ใช้แปรงขนแข็ง หรือถูไปมาในแนวนอนซ้ำ ๆ บริเวณคอฟัน อาจทำให้เหงือกค่อย ๆ ร่นและผิวรากฟันสึกเป็นร่อง

เมื่อเหงือกร่น ส่วนรากฟันที่ไม่มีเคลือบฟันแข็งหุ้มเหมือนตัวฟันจะเปิดออก จึงเสียวได้ง่าย โดยเฉพาะตอนดื่มน้ำเย็น กินของหวาน หรือแปรงโดนบริเวณนั้น บางคนเข้าใจว่าฟันเสียวเพราะแปรงไม่สะอาด จึงยิ่งเพิ่มแรงกด กลายเป็นทำให้สึกหนักกว่าเดิม

สัญญาณที่ควรสังเกตคือขนแปรงบานเร็ว คอฟันเป็นร่อง เหงือกดูถอยลง ฟันดูยาวขึ้น หรือมีอาการเสียวเฉพาะจุด การแปรงที่เหมาะสมควรใช้แปรงขนนุ่ม วางแปรงบริเวณรอยต่อระหว่างฟันกับเหงือก แล้วขยับสั้น ๆ อย่างเบามือ ให้ขนแปรงทำงานแทนแรงแขน

แปรงไฟฟ้าก็ไม่ได้ป้องกันปัญหานี้เสมอไป หากยังกดหัวแปรงแรงเกินจำเป็น รุ่นที่มีระบบเตือนแรงกดอาจช่วยได้ แต่สิ่งสำคัญที่สุดยังคงเป็นการควบคุมมือของตัวเอง

3. ใช้ฟันแทนกรรไกรและที่เปิดของ

ฉีกซอง กัดป้ายเสื้อ เปิดฝาขวด งัดฝาพลาสติก กัดเส้นเอ็น หรือคาบกิ๊บติดผมไว้ระหว่างจัดทรง ล้วนเป็นงานที่ฟันไม่ได้ถูกสร้างมาให้รับ

ฟันแข็งมากก็จริง แต่ความแข็งไม่ได้แปลว่าจะทนแรงงัด แรงบิด หรือแรงกระแทกได้ทุกทิศทาง การกัดอาหารตามปกติจะมีรูปแบบแรงที่กระจายผ่านตัวฟันลงไปยังราก แต่การใช้ฟันเปิดของมักสร้างแรงเฉพาะจุด โดยเฉพาะตรงขอบฟันหน้า ทำให้เกิดรอยร้าวเล็ก ๆ หรือขอบฟันบิ่นได้

รอยร้าวบางชนิดมองด้วยตาเปล่าไม่เห็นและยังไม่ปวดทันที ต่อมาอาจเริ่มเสียวเมื่อกินของเย็น เจ็บตอนกัดอาหารแข็ง หรือรู้สึกเจ็บแปลบตอนปล่อยแรงกัด หากรอยร้าวลึกถึงโพรงประสาทฟัน การรักษาอาจไปไกลกว่าการแต่งขอบหรืออุดฟัน

พฤติกรรมกัดเล็บ เคี้ยวปลายปากกา และกัดน้ำแข็งก็อยู่ในกลุ่มเดียวกัน การทำซ้ำทุกวันสร้างแรงกระแทกสะสม โดยเฉพาะคนที่มีวัสดุอุดฟันขนาดใหญ่ ครอบฟัน หรือฟันที่เคยรักษารากแล้ว ซึ่งอาจเปราะกว่าฟันปกติ

4. กินจุบจิบก่อนนอนแล้วไม่แปรงฟันใหม่

บางคนแปรงฟันหลังอาหารเย็นเรียบร้อย แต่ก่อนนอนยังดื่มนมหวาน กินผลไม้ ขนมปัง ลูกอมแก้เจ็บคอ หรือขนมชิ้นเล็ก ๆ แล้วคิดว่าปริมาณไม่มากจึงไม่น่ามีผล ความจริงคือเมื่อมีอาหารหรือเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลและแป้งเข้าปากหลังแปรงฟัน ฟันก็กลับมาอยู่ในสภาพพร้อมเกิดกรดอีกครั้ง

ช่วงนอนหลับน้ำลายจะหลั่งน้อยลง การชะล้างเศษอาหารและการลดกรดจึงทำงานช้ากว่าตอนกลางวัน หากมีคราบอาหารติดตามซอกฟันหรือร่องฟัน แบคทีเรียจะมีเวลาทำงานต่อเนื่องหลายชั่วโมง

นมมีสารอาหารที่มีประโยชน์ แต่ก็มีน้ำตาลแลคโตส จึงไม่ควรดื่มแล้วนอนโดยไม่ทำความสะอาดฟัน โดยเฉพาะเด็กเล็กที่นอนดูดขวดนมเป็นเวลานาน ฟันหน้าบนอาจผุรวดเร็วได้ ส่วนผู้ใหญ่ที่ต้องใช้ยาอมก่อนนอนควรเลือกชนิดไม่มีน้ำตาลเมื่อทำได้

หลังแปรงฟันรอบสุดท้ายควรเหลือเพียงน้ำเปล่า หากจำเป็นต้องกินอะไรอีก ก็ควรแปรงฟันใหม่ ไม่ใช่บ้วนปากผ่าน ๆ แล้วคิดว่าเพียงพอ

5. ปล่อยให้ปากแห้งโดยไม่แก้สาเหตุ

น้ำลายไม่ได้มีไว้แค่ช่วยกลืนอาหาร แต่เป็นระบบป้องกันฟันตามธรรมชาติ ช่วยล้างเศษอาหาร ลดความเป็นกรด และนำแร่ธาตุกลับสู่ผิวฟัน เมื่อปากแห้ง ความสามารถเหล่านี้ลดลง ฟันจึงผุง่ายขึ้น กลิ่นปากชัดขึ้น และเนื้อเยื่อในปากระคายเคืองได้ง่าย

สาเหตุของปากแห้งมีตั้งแต่ดื่มน้ำน้อย หายใจทางปาก นอนกรน อยู่ในห้องปรับอากาศนาน สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ ไปจนถึงผลข้างเคียงจากยาบางชนิด เช่น ยาแก้แพ้ ยาลดน้ำมูก ยานอนหลับ และยาบางกลุ่มที่ใช้รักษาโรคเรื้อรัง

คนที่ปากแห้งอาจรู้สึกน้ำลายเหนียว ต้องจิบน้ำบ่อย พูดนานแล้วคอแห้ง ลิ้นแสบ ริมฝีปากแตก หรืออาหารแห้งกลืนยาก บางคนตื่นกลางดึกเพราะปากแห้ง แต่ไม่ทันเชื่อมโยงอาการนี้กับฟันผุที่เกิดถี่ขึ้น

การจิบน้ำเปล่า เคี้ยวหมากฝรั่งไม่มีน้ำตาล และลดเครื่องดื่มที่ทำให้ปากแห้งอาจช่วยได้ระดับหนึ่ง แต่ถ้าอาการเกิดต่อเนื่อง ไม่ควรหยุดยาที่ใช้อยู่เอง ควรแจ้งแพทย์หรือทันตแพทย์เพื่อหาสาเหตุและปรับวิธีดูแลให้เหมาะสม

สิ่งที่ทำร้ายฟันมักไม่ใช่เหตุการณ์ใหญ่เพียงครั้งเดียว แต่เป็นพฤติกรรมเล็ก ๆ ที่เกิดซ้ำทุกวัน ฟันบิ่นจากการเปิดของ เหงือกร่นจากการแปรงแรง หรือฟันผุจากการจิบน้ำหวาน อาจค่อย ๆ สะสมจนเจ้าตัวไม่ทันสังเกต

นอกจากแปรงฟันด้วยยาสีฟันที่มีฟลูออไรด์วันละสองครั้งแล้ว ควรทำความสะอาดซอกฟันเป็นประจำ ลดความถี่ของอาหารหวาน และตรวจฟันตามระยะ เพราะรอยผุ รอยร้าว และปัญหาเหงือกในช่วงแรกมักรักษาได้ง่ายกว่า เสียเนื้อฟันน้อยกว่า และค่าใช้จ่ายต่ำกว่าการรอจนเริ่มปวด