เจาะลึกระบบยศถาบรรดาศักดิ์: เปิดกรุศักดินาไทยที่ไม่ได้มีแค่ขุนนางในละคร

        เคยไหมเวลาดูละครพีเรียดย้อนยุค แล้วเกิดอาการมึนตึ้บกับคำสรรพนามที่ตัวละครใช้เรียกกัน วันนี้คนนี้เป็นหลวง วันต่อมาเปลี่ยนเป็นพระ แป๊บๆ อ้าว...กลายเป็นพระยาไปเสียแล้ว แถมบางทียังมีคำว่าออกญา ออกหลวง โผล่มาให้งงเพิ่มขึ้นไปอีก จริงๆ แล้วระบบขุนนางไทยในอดีตนั้นมีโครงสร้างที่ซับซ้อนและสะท้อนถึงอำนาจทางการเมืองอย่างลึกซึ้ง ไม่ใช่แค่เรื่องของยศเท่ๆ เอาไว้เรียกกันขำๆ แต่อย่างใด

        ถ้าจะให้อธิบายให้เข้าใจง่ายที่สุด ระบบราชการไทยสมัยโบราณจะแบ่งโครงสร้างอำนาจออกเป็น 3 ส่วนหลัก ที่ต้องเดินคู่กันไปเสมอ นั่นคือ ยศ บรรดาศักดิ์ และราชทินนาม สามสิ่งนี้แหละที่ทำหน้าที่บอกว่าใครใหญ่กว่าใครในราชสำนัก ลองนึกภาพตามว่า ยศและบรรดาศักดิ์ก็เหมือนกับตำแหน่งผู้จัดการหรืออำนวยการในบริษัทปัจจุบัน ส่วนราชทินนามก็คือชื่อตำแหน่งหน้าที่เฉพาะทางนั่นเอง

        เชื่อไหมว่าตำแหน่งสูงสุดของขุนนางไทยที่เราคุ้นหูกันอย่าง "สมเด็จเจ้าพระยา" นั้น ไม่ได้เป็นกันได้ง่ายๆ และไม่ได้มีตำแหน่งนี้เปิดรับอยู่ตลอดเวลา ตำแหน่งนี้ถือเป็นกรณีพิเศษระดับ "บิ๊กบอส" ที่กษัตริย์จะทรงแต่งตั้งให้เฉพาะผู้ที่มีความชอบธรรมและมีบารมีล้นฟ้าจริงๆ อย่างในประวัติศาสตร์รัตนโกสินทร์มีผู้ที่ได้รับตำแหน่งนี้เพียงไม่กี่ท่านเท่านั้น เช่น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ในสมัยรัชกาลที่ 5

        ถัดลงมาจากระดับท็อป ก็จะเข้าสู่ทำเนียบขุนนางที่เราคุ้นเคยกันดี ไล่เรียงจาก เจ้าพระยา พระยา พระ หลวง ขุน หมื่น พัน และ นาย ตามลำดับ เอาเข้าจริงแล้ว ลำดับเหล่านี้ไม่ได้บอกแค่ความโก้เก๋ แต่เป็นตัวกำหนด "ศักดินา" หรือจำนวนไร่ที่คนๆ นั้นจะมีสิทธิ์ครอบครอง ซึ่งเป็นตัววัดฐานะทางเศรษฐกิจและจำนวนไพร่พลในสังกัดอย่างเป็นรูปธรรม

        แต่จุดที่น่าสนใจและหลายคนอาจจะยังไม่รู้ก็คือ ในสมัยอยุธยาตอนต้นจนถึงตอนกลาง เราจะเจอคำว่า "ออก" นำหน้าตำแหน่งบ่อยมาก เช่น ออกญา หรือ ออกหลวง ซึ่งคำนี้เป็นคำโบราณที่แสดงถึงความเคารพและบ่งบอกว่าเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์ชั้นผู้ใหญ่ ก่อนที่คำนี้จะค่อยๆ หายไปและเปลี่ยนมาใช้คำโดดๆ อย่างพระยาหรือหลวงในสมัยรัตนโกสินทร์

        ความสนุกของระบบนี้อยู่ตรงที่ บรรดาศักดิ์เหล่านี้ "ไม่ได้สืบทอดทางสายเลือด" นะครับ ต่อให้คุณพ่อจะเป็นถึงเจ้าพระยาผู้ยิ่งใหญ่ หากลูกชายไม่มีความสามารถหรือไม่ได้รับราชการทำความดีความชอบ ก็ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่จากคนธรรมดา ระบบนี้จึงถือเป็นกุศโลบายที่ช่วยคัดกรองคนทำงานให้ราชสำนัก และป้องกันไม่ให้เกิดกลุ่มผลประโยชน์ฝังรากลึกนานเกินไป

        จนกระทั่งเกิดการปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 5 และท้ายที่สุดระบบบรรดาศักดิ์เหล่านี้ก็ถูกยกเลิกไปอย่างเป็นทางการหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 หลงเหลือไว้เพียงหน้าประวัติศาสตร์และคำเรียกในวรรณกรรม ให้พวกเราได้ศึกษาและสนุกไปกับการแกะรอยอำนาจของคนในอดีตผ่านชื่อตำแหน่งเหล่านี้นี่เอง