ย้อนประวัติพัดลมไฟฟ้าในไทย จากพัดลมชักสู่เครื่องใช้ไฟฟ้า

พัดลมไฟฟ้าเป็นเครื่องใช้ประจำบ้านที่คนไทยคุ้นเคยกันมานาน แต่การระบุว่าเครื่องใดคือ “พัดลมไฟฟ้าเครื่องแรกของประเทศไทย” ยังทำได้ยาก เพราะไม่พบหลักฐานสาธารณะที่บันทึกยี่ห้อ เจ้าของ หรือวันที่นำเข้าครั้งแรกไว้อย่างชัดเจน

สิ่งที่พออธิบายได้คือ พัดลมไฟฟ้าน่าจะเริ่มปรากฏในสยามภายหลังมีการนำไฟฟ้าเข้ามาใช้งาน และในช่วงแรกคงเป็นของใช้ราคาแพงที่พบได้เฉพาะในสถานที่สำคัญหรือบ้านของผู้มีฐานะ

จากแสงไฟในวังสู่เครื่องใช้ไฟฟ้า

ประเทศไทยมีไฟฟ้าใช้เป็นครั้งแรกใน พ.ศ. 2427 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีการติดตั้งเครื่องกำเนิดไฟฟ้าและดวงโคมที่กรมทหารหน้า ก่อนที่ไฟฟ้าจะเริ่มแพร่เข้าไปในพระบรมมหาราชวังและวังเจ้านาย

เมื่อระบบไฟฟ้าขยายตัวมากขึ้น อุปกรณ์ที่ใช้พลังงานไฟฟ้าจากต่างประเทศก็เริ่มมีโอกาสเข้ามาในสยาม รวมถึงพัดลมไฟฟ้า อย่างไรก็ตาม ไฟฟ้าในช่วงแรกยังมีใช้อยู่ในวงจำกัด พัดลมไฟฟ้าจึงยังไม่ใช่ของใช้ที่ประชาชนทั่วไปสามารถหาซื้อได้ง่ายเหมือนในปัจจุบัน

ด้วยเหตุนี้ การกล่าวว่าประเทศไทยเริ่มรู้จักพัดลมไฟฟ้าในช่วง ปลายรัชกาลที่ 5 ถึงต้นรัชกาลที่ 6 จึงพอเป็นกรอบเวลาที่เป็นไปได้ แต่ไม่ควรฟันธงว่าเป็นวันที่มีการนำเข้าพัดลมเครื่องแรกอย่างเป็นทางการ

ก่อนมีพัดลมไฟฟ้า คนไทยใช้ “พัดลมชัก”

ก่อนพัดลมไฟฟ้าจะแพร่หลาย อาคารขนาดใหญ่ในสยามบางแห่งใช้สิ่งที่เรียกว่า พัดลมชัก หรือ Punkah ซึ่งเป็นผืนผ้าหรือแผ่นวัสดุขนาดใหญ่แขวนไว้เหนือศีรษะ แล้วใช้คนดึงเชือกให้แกว่งไปมาเพื่อสร้างกระแสลม

พัดลมชนิดนี้ได้รับอิทธิพลมาจากอินเดียและดินแดนเขตร้อนที่อยู่ภายใต้อิทธิพลตะวันตก มักพบในอาคารราชการ โรงแรม และบ้านพักของชาวต่างชาติ เพราะสามารถสร้างลมครอบคลุมพื้นที่ได้มากกว่าการใช้พัดด้วยมือ

แม้ใช้งานได้ดีในยุคที่ยังไม่มีไฟฟ้าแพร่หลาย แต่พัดลมชักต้องอาศัยแรงงานคนคอยดึงเชือก เมื่อพัดลมไฟฟ้าเริ่มเข้ามา อุปกรณ์ชนิดใหม่นี้จึงช่วยลดขั้นตอนและสร้างลมได้ต่อเนื่องกว่าเดิม

ที่มาของคำว่า “ลมกระป๋อง”

มีเรื่องเล่าที่ปรากฏในงานเขียนหลายแห่งว่า พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้คำว่า “ลมกระป๋อง” เรียกพัดลมไฟฟ้าในยุคแรก

คำดังกล่าวอาจมาจากลักษณะตัวเครื่องที่ทำจากโลหะและเสียงของมอเตอร์ขณะทำงาน จนดูคล้ายกับการนำลมมาเก็บไว้ในภาชนะแล้วปล่อยออกมา

อย่างไรก็ตาม ยังไม่พบเอกสารชั้นต้นหรือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันที่มาของคำนี้ได้อย่างชัดเจน จึงควรถือว่า “ลมกระป๋อง” เป็นคำเรียกที่ได้รับการเล่าขาน มากกว่าจะใช้เป็นหลักฐานยืนยันว่าใครเป็นผู้บัญญัติขึ้นเป็นคนแรก

จากสินค้านำเข้าสู่แบรนด์พัดลมของคนไทย

เมื่อไฟฟ้าเข้าถึงบ้านเรือนมากขึ้น พัดลมก็ทยอยเปลี่ยนจากของใช้ราคาแพงมาเป็นเครื่องใช้พื้นฐานในชีวิตประจำวัน ประเทศไทยเริ่มมีผู้ประกอบการผลิตชิ้นส่วน มอเตอร์ และพัดลมออกจำหน่ายภายใต้แบรนด์ต่าง ๆ

หนึ่งในแบรนด์ที่เติบโตจนเป็นที่รู้จักทั่วประเทศคือ Hatari หรือฮาตาริ ก่อตั้งโดย จุน วนวิทย์ ใน พ.ศ. 2533 โดยเว็บไซต์ของบริษัทระบุว่าแบรนด์เติบโตจากพัดลมรุ่นแรกจนกลายเป็นผู้นำด้านผลิตภัณฑ์หมุนเวียนอากาศของไทย

ก่อนสร้างแบรนด์ฮาตาริ ผู้ก่อตั้งมีพื้นฐานด้านการผลิตชิ้นส่วนพลาสติกและมอเตอร์พัดลม ก่อนพัฒนากระบวนการผลิตและออกจำหน่ายสินค้าของตนเอง

อย่างไรก็ตาม ฮาตาริไม่ใช่พัดลมแบรนด์แรกของประเทศไทย เพราะก่อนหน้านั้นมีทั้งพัดลมนำเข้าและพัดลมจากผู้ประกอบการรายอื่นจำหน่ายอยู่แล้ว จุดเด่นของฮาตาริคือการเติบโตจนได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางและกลายเป็นหนึ่งในแบรนด์ที่คนไทยจดจำได้มากที่สุด

เรื่องราวของพัดลมในประเทศไทยจึงไม่ได้เริ่มต้นจากเครื่องใดเครื่องหนึ่งที่สามารถระบุชื่อได้แน่นอน แต่เป็นพัฒนาการที่เดินคู่มากับการขยายตัวของระบบไฟฟ้า จากพัดลมชักที่ต้องใช้แรงงานคน สู่พัดลมโลหะนำเข้า และพัดลมที่ผลิตโดยอุตสาหกรรมของคนไทยในเวลาต่อมา