ย้อนรอย 4 ห้างบุกเบิก จากห้างหันแตรถึงสยามเซ็นเตอร์

เมื่อพูดถึง “ห้างแรกของสยาม” หลายคนอาจคิดว่าควรมีคำตอบเพียงแห่งเดียว แต่ในความเป็นจริง คำนี้อาจหมายถึงคนละสถานที่ ขึ้นอยู่กับว่าเรากำลังพูดถึงห้างของชาวต่างชาติ ห้างของคนไทย ห้างเก่าแก่ที่ยังเปิดอยู่ หรือศูนย์การค้าสมัยใหม่

ต่อไปนี้คือ 4 ห้างสำคัญที่ต่างมีสถานะ “แห่งแรก” ในบริบทของตนเอง

1. ห้างหันแตร ห้างค้าปลีกยุคแรกของชาวต่างชาติในสยาม

ห้างหันแตร หรือโรงสินค้าอังกฤษ หรือ The British Factory เป็นกิจการของ โรเบิร์ต ฮันเตอร์ (Robert Hunter) พ่อค้าชาวอังกฤษเชื้อสายสกอต ซึ่งเข้ามาค้าขายในสยามช่วงต้นรัตนโกสินทร์

คนไทยเรียกชื่อ “ฮันเตอร์” เพี้ยนเป็น “หันแตร” จึงเรียกทั้งเจ้าของว่า “นายห้างหันแตร” และเรียกสถานประกอบการของเขาว่า “ห้างหันแตร”

สถานที่แห่งนี้ใช้เป็นทั้งที่พัก โกดังเก็บสินค้า และร้านจำหน่ายสินค้านำเข้าจากต่างประเทศ เช่น เครื่องใช้ ผ้า เครื่องถ้วยชาม กระจก และสินค้าที่ชาวสยามในเวลานั้นยังไม่คุ้นเคย จึงมักได้รับการกล่าวถึงว่าเป็นห้างสรรพสินค้าแห่งแรกบนแผ่นดินสยาม

อย่างไรก็ตาม แหล่งข้อมูลต่าง ๆ ระบุปีเริ่มกิจการไม่ตรงกันทั้งหมด โดยพบทั้ง พ.ศ. 2368 และ พ.ศ. 2369 จึงควรใช้คำว่า “ราว พ.ศ. 2368–2369” หากยังไม่มีเอกสารปฐมภูมิยืนยันปีที่แน่นอน

2. ห้างนายเลิศ ห้างบุกเบิกที่คนไทยเป็นเจ้าของ

หากจำกัดความว่าเป็นห้างซึ่งมีเจ้าของและผู้บริหารเป็นคนไทย คำตอบที่มักได้รับการกล่าวถึงคือ ห้างนายเลิศ ของ เลิศ เศรษฐบุตร หรือผู้ได้รับพระราชทินนามในเวลาต่อมาว่า พระยาภักดีนรเศรษฐ

นายเลิศเริ่มต้นธุรกิจจำหน่ายสินค้านำเข้าตั้งแต่อายุยังน้อย ก่อนขยายไปสู่กิจการหลายประเภท ทั้งห้างขายสินค้า โรงน้ำแข็ง โรงแรม รถโดยสาร และเรือโดยสาร จนกลายเป็นหนึ่งในนักธุรกิจผู้มีบทบาทต่อความเปลี่ยนแปลงของกรุงเทพฯ ยุคใหม่

ห้างนายเลิศจึงมักถูกอธิบายว่าเป็นห้างสรรพสินค้าแห่งแรกที่ดำเนินกิจการโดยคนไทย แต่รายละเอียดเกี่ยวกับปีเปิดและลักษณะของอาคารมีข้อมูลหลายชุด บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2436 ขณะที่บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2437 จึงไม่ควรฟันธงปีใดปีหนึ่งโดยไม่มีเอกสารประวัติศาสตร์รองรับโดยตรง

3. ไนติงเกล–โอลิมปิค ห้างเก่าแก่ที่ยังเปิดให้บริการ

ห้างไนติงเกล–โอลิมปิค เริ่มดำเนินกิจการใน พ.ศ. 2473 ก่อนย้ายเข้าสู่อาคารบริเวณย่านพาหุรัดในเวลาต่อมา

ห้างแห่งนี้เป็นที่รู้จักจากสินค้าประเภทเครื่องดนตรี อุปกรณ์กีฬา และเครื่องสำอาง รวมถึงบรรยากาศภายในที่ยังคงกลิ่นอายของห้างสรรพสินค้าในอดีตไว้ค่อนข้างมาก

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าไนติงเกล–โอลิมปิคเป็นห้างที่เก่าแก่ที่สุดของไทย และยังเผยแพร่ข้อมูลเวลาเปิดบริการไว้ด้วย จึงเป็นอีกคำตอบหนึ่งเมื่อคำว่า “ห้างแรก” ถูกใช้ในความหมายว่า ห้างเก่าแก่ที่สุดที่ยังคงดำเนินกิจการอยู่

4. สยามเซ็นเตอร์ ศูนย์การค้ามาตรฐานสากลแห่งแรก

หากพูดถึงคำว่า “สยาม” ในความหมายของย่านสยามสแควร์ คำตอบย่อมเปลี่ยนเป็น สยามเซ็นเตอร์

สยามเซ็นเตอร์เปิดให้บริการใน พ.ศ. 2516 และได้รับการนำเสนอในฐานะ ศูนย์การค้ามาตรฐานระดับนานาชาติแห่งแรกของประเทศไทย โดยมีบทบาทสำคัญในการนำรูปแบบศูนย์การค้าสมัยใหม่เข้ามาสู่ธุรกิจค้าปลีกไทย

ดังนั้น สยามเซ็นเตอร์ไม่ได้เป็น “ห้างแห่งแรกของสยามประเทศ” ในเชิงประวัติศาสตร์ แต่เป็นศูนย์การค้าสมัยใหม่ที่มีสถานะแห่งแรกในอีกบริบทหนึ่ง

ห้างแรกของสยามจึงไม่ได้มีคำตอบเดียว

คำว่า “ห้างแรกของสยาม” ต้องดูว่าผู้พูดใช้เกณฑ์ใด

ห้างหันแตร คือห้างค้าปลีกยุคแรกที่ก่อตั้งโดยพ่อค้าชาวต่างชาติ ส่วน ห้างนายเลิศ เป็นห้างบุกเบิกของผู้ประกอบการชาวไทย ขณะที่ ไนติงเกล–โอลิมปิค โดดเด่นในฐานะห้างเก่าแก่ที่ยังเปิดดำเนินกิจการ และ สยามเซ็นเตอร์ เป็นศูนย์การค้ามาตรฐานสากลแห่งแรกของประเทศ

ทั้ง 4 แห่งจึงไม่ได้แย่งตำแหน่งเดียวกัน แต่สะท้อนพัฒนาการของการค้าปลีกไทยในคนละยุคและคนละความหมาย