ถนน 1 กิโลเมตร แพงแค่ไหน

คำถามว่าสร้างถนน 1 กิโลเมตรใช้เงินเท่าไหร่ ไม่มีตัวเลขเดียวที่ตอบได้ เพราะคำว่า “ถนน 1 กิโลเมตร” อาจหมายถึงถนนคอนกรีตแคบ ๆ ในหมู่บ้าน ถนนลาดยางสองช่องจราจร หรือถนนใหญ่หลายช่องจราจรที่มีสะพาน ระบบระบายน้ำและไฟส่องสว่างครบชุด

ถ้าต้องการตัวเลขคร่าว ๆ สำหรับประเทศไทย ถนนขนาดเล็กอาจเริ่มตั้งแต่ประมาณ 2–5 ล้านบาทต่อกิโลเมตร ส่วนถนนลาดยางสองช่องจราจรที่สร้างใหม่พร้อมชั้นพื้นทาง อาจอยู่ราว 8–25 ล้านบาทต่อกิโลเมตร ขณะที่ถนนใหญ่สี่ช่องจราจรขึ้นไป อาจใช้เงินตั้งแต่ 30 ล้านบาทไปจนเกิน 100 ล้านบาทต่อกิโลเมตร

ตัวเลขเหล่านี้ยังไม่ใช่ราคาตายตัว และบางโครงการอาจสูงกว่านี้มาก โดยเฉพาะเมื่อมีค่าซื้อที่ดิน สะพาน ทางลอด กำแพงกันดิน หรือจำเป็นต้องแก้ปัญหาพื้นดินอ่อน

ถนนคอนกรีตในหมู่บ้านราคาเท่าไหร่

ถนนคอนกรีตเสริมเหล็กที่พบตามหมู่บ้าน มักกว้างประมาณ 4–6 เมตร หนาประมาณ 15–20 เซนติเมตร หากพื้นที่ก่อสร้างไม่มีปัญหามาก ราคาต่อกิโลเมตรอาจอยู่ราว 2–7 ล้านบาท

สมมติเป็นถนนกว้าง 4 เมตร ยาว 1,000 เมตร จะมีพื้นที่ผิวถนน 4,000 ตารางเมตร แต่เงินไม่ได้จ่ายเฉพาะค่าคอนกรีต ยังมีค่าปรับพื้นที่ งานขุด งานถม วัสดุรองพื้น เหล็กเสริม แบบข้างถนน รอยต่อคอนกรีต ค่าเครื่องจักร ค่าแรง และงานเก็บขอบทาง

ถ้าพื้นที่เดิมเป็นถนนดินที่แข็งแรง รถบรรทุกเข้าถึงง่าย และไม่ต้องสร้างท่อระบายน้ำจำนวนมาก ราคาก็มีโอกาสอยู่ในช่วงล่าง แต่ถ้าพื้นดินเป็นโคลน ต้องถมสูง หรืออยู่ไกลจากโรงผสมคอนกรีต ราคาจะขยับขึ้นทันที

ถนนลาดยางไม่ได้มีแค่การเทยาง

คนทั่วไปอาจเห็นเพียงผิวสีดำด้านบน แต่ถนนลาดยางที่สร้างใหม่ต้องมีโครงสร้างหลายชั้น เริ่มตั้งแต่การเตรียมดินเดิม ชั้นวัสดุคัดเลือก ชั้นรองพื้นทาง ชั้นพื้นทางหินคลุก น้ำยางรองพื้น และชั้นแอสฟัลต์ด้านบน

ถนนลาดยางสองช่องจราจร กว้างประมาณ 6–7 เมตร ถ้าสร้างใหม่ทั้งหมดอาจใช้งบประมาณประมาณ 8–25 ล้านบาทต่อกิโลเมตร ขึ้นอยู่กับความหนาของแต่ละชั้น ปริมาณรถที่คาดว่าจะใช้งาน และสภาพพื้นที่

ถ้าเป็นเพียงการปูยางทับถนนเดิม ราคาจะถูกกว่าการสร้างใหม่มาก เพราะไม่ต้องทำชั้นโครงสร้างทั้งหมด บางงานอาจใช้เงินเพียงไม่กี่ล้านบาทต่อกิโลเมตร จึงต้องดูให้ชัดว่าโครงการนั้นเขียนว่า “ก่อสร้างถนน” หรือ “เสริมผิวทาง”

สองคำนี้ดูคล้ายกัน แต่ปริมาณงานต่างกันมาก

เหตุใดถนนใหญ่จึงแพงกว่าหลายเท่า

เมื่อขยายจากถนนสองช่องเป็นสี่ช่องจราจร ปริมาณงานไม่ได้เพิ่มเพียงสองเท่า เพราะมักต้องมีเกาะกลาง ไหล่ทาง ทางกลับรถ ป้ายจราจร ราวกันอันตราย ระบบระบายน้ำ ไฟส่องสว่าง และทางเชื่อมเข้าสู่ชุมชน

ถนนสี่ช่องจราจรระดับพื้นดินอาจเริ่มตั้งแต่ประมาณ 30–100 ล้านบาทต่อกิโลเมตร หากพื้นที่ก่อสร้างค่อนข้างง่ายและไม่รวมค่าที่ดิน แต่ถ้าต้องเวนคืนบ้าน ร้านค้า หรือพื้นที่เศรษฐกิจ ราคาต่อกิโลเมตรอาจสูงกว่างานก่อสร้างตัวถนนเสียอีก

ส่วนถนนยกระดับ ทางด่วน สะพานยาว หรืออุโมงค์ ไม่ควรนำมาเทียบกับถนนทั่วไป เพราะต้องใช้โครงสร้างคอนกรีตและเหล็กจำนวนมาก มีฐานรากลึก รวมถึงระบบความปลอดภัยและงานวิศวกรรมซับซ้อน งบประมาณอาจเพิ่มเป็นหลายร้อยล้านบาทต่อกิโลเมตร หรือมากกว่านั้น

ความกว้างต่างกันเพียงเล็กน้อย เงินก็ต่างมาก

ลองเปรียบเทียบถนนยาวเท่ากัน 1 กิโลเมตร ถนนกว้าง 4 เมตรมีพื้นที่ 4,000 ตารางเมตร ส่วนถนนกว้าง 7 เมตรมีพื้นที่ 7,000 ตารางเมตร เท่ากับต้องใช้วัสดุผิวทางเพิ่มขึ้นประมาณ 75 เปอร์เซ็นต์

และนี่เป็นเพียงพื้นที่ผิว ยังไม่รวมฐานถนนที่ต้องกว้างกว่าผิวจริง ไหล่ทาง รางระบายน้ำ และพื้นที่สำหรับวางป้ายหรืออุปกรณ์ข้างทาง

ความหนาก็ส่งผลโดยตรงเช่นกัน ถนนคอนกรีตหนา 20 เซนติเมตรใช้คอนกรีตมากกว่าถนนหนา 15 เซนติเมตรประมาณหนึ่งในสาม ถ้าพื้นที่มีหลายพันตารางเมตร ส่วนต่างเพียง 5 เซนติเมตรจึงกลายเป็นวัสดุปริมาณมาก

พื้นดินคือค่าใช้จ่ายที่มองไม่เห็น

พื้นที่บางแห่งดูเรียบและพร้อมสร้าง แต่เมื่อขุดลงไปอาจพบดินอ่อน ดินชุ่มน้ำ หรือชั้นดินที่รับน้ำหนักไม่ได้ หากสร้างทับทันที ถนนอาจทรุดและแตกร้าวในเวลาไม่นาน

วิธีแก้อาจเป็นการขุดดินเดิมออกแล้วใส่วัสดุใหม่ ถมดินให้สูง บดอัดทีละชั้น ใช้วัสดุเสริมกำลัง หรือทำระบบระบายน้ำใต้ดิน งานเหล่านี้เพิ่มค่าใช้จ่ายโดยที่คนผ่านไปมาแทบมองไม่เห็น

ถนนในพื้นที่ราบที่ดินแข็งจึงมักถูกกว่าถนนในพื้นที่ลุ่ม ถนนบนภูเขา หรือถนนที่ต้องตัดผ่านเนิน เพราะพื้นที่ภูเขาอาจต้องขุดหิน ทำกำแพงกันดิน และป้องกันดินถล่มเพิ่มเติม

สะพานและท่อระบายน้ำทำให้งบกระโดดได้

แม้ถนนจะยาวเพียง 1 กิโลเมตร แต่ถ้าต้องข้ามคลองหรือมีจุดน้ำไหลผ่านหลายแห่ง งบประมาณอาจเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน

ท่อระบายน้ำขนาดเล็กอาจดูเป็นงานธรรมดา แต่ต้องมีงานขุด วางฐาน ติดตั้งท่อ ถมกลับ และป้องกันการทรุด ส่วนสะพานต้องมีฐานราก ตอม่อ คาน พื้นสะพาน ราวสะพาน และการควบคุมคุณภาพที่ละเอียดกว่างานถนนทั่วไป

โครงการที่ระบุระยะทางเท่ากันจึงอาจมีราคาต่างกันหลายเท่า ถนนหนึ่งสายเป็นทางตรงบนพื้นที่แห้ง แต่อีกสายมีคลอง ทางแยก และชุมชนตลอดแนว

ค่าที่ดินอาจแพงกว่าถนน

ราคาที่พูดกันว่า “กิโลเมตรละเท่าไหร่” มักทำให้เข้าใจผิด เพราะบางครั้งเป็นเฉพาะค่าก่อสร้าง ไม่รวมค่าจัดกรรมสิทธิ์ที่ดิน

ถ้าหน่วยงานมีเขตทางเดิมอยู่แล้ว ก็สามารถสร้างหรือขยายถนนได้โดยไม่ต้องซื้อที่ดินมากนัก แต่ถ้าต้องตัดถนนใหม่ผ่านพื้นที่เอกชน จะมีค่าเวนคืนที่ดิน บ้าน อาคาร ร้านค้า ต้นไม้ และสิ่งปลูกสร้างอื่น ๆ

ถนนในชนบทอาจมีค่าที่ดินไม่สูงมาก ขณะที่ถนนในเมืองหรือย่านธุรกิจ ต่อให้ยาวเพียง 1 กิโลเมตรก็อาจต้องใช้งบมหาศาล โดยเงินส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ในผิวถนนเลย

ในงบก่อสร้างมีอะไรบ้าง

ราคาของถนนหนึ่งสายมักประกอบด้วยงานหลายส่วน ได้แก่

- งานสำรวจและออกแบบ

- งานรื้อถอนของเดิม

- งานขุดดินและถมดิน

- งานบดอัดชั้นดิน

- งานรองพื้นและพื้นทาง

- งานผิวคอนกรีตหรือแอสฟัลต์

- งานไหล่ทางและทางเท้า

- งานท่อและรางระบายน้ำ

- งานสะพานหรือกำแพงกันดิน

- งานตีเส้นและติดตั้งป้าย

- งานไฟส่องสว่าง

- งานย้ายเสาไฟและท่อสาธารณูปโภค

- ค่าควบคุมงาน เครื่องจักร แรงงาน และการจัดการพื้นที่

- ภาษีและค่าใช้จ่ายของผู้รับเหมา

บางโครงการมีเฉพาะงานถนนหลัก ขณะที่บางโครงการรวมทุกอย่างตั้งแต่ท่อระบายน้ำไปจนถึงเสาไฟ การเห็นเพียงยอดเงินและระยะทางจึงยังไม่พอสำหรับตัดสินว่าแพงหรือถูก

ถนนราคาถูกอาจไม่ได้ประหยัดจริง

การลดความหนาของผิวทาง ใช้วัสดุพื้นทางน้อยลง หรือไม่แก้ปัญหาระบายน้ำ อาจช่วยลดงบในช่วงก่อสร้าง แต่ถนนมีโอกาสเสียหายเร็วขึ้น

น้ำเป็นศัตรูสำคัญของถนน เมื่อขังอยู่ใต้ผิวทาง ชั้นดินจะอ่อนตัว พอรถหนักวิ่งผ่านซ้ำ ๆ ผิวถนนจะเริ่มยุบ แตก และเกิดหลุม หากระบบระบายน้ำไม่ดี ต่อให้ใช้วัสดุผิวทางคุณภาพสูงก็อาจอยู่ได้ไม่นาน

ดังนั้นการเปรียบเทียบราคาควรดูอายุการใช้งานและค่าซ่อมบำรุงด้วย ถนนที่สร้างแพงกว่าเล็กน้อยแต่ใช้งานได้นาน อาจมีค่าใช้จ่ายตลอดอายุโครงการต่ำกว่าถนนราคาถูกที่ต้องซ่อมแทบทุกปี

ถ้าจะประเมินแบบเร็ว ให้เริ่มจากตัวเลขนี้

ถนนคอนกรีตแคบในชุมชนอาจอยู่ราว 2–7 ล้านบาทต่อกิโลเมตร ถนนลาดยางสองช่องจราจรที่สร้างใหม่อาจอยู่ราว 8–25 ล้านบาทต่อกิโลเมตร และถนนใหญ่สี่ช่องจราจรอาจเริ่มประมาณ 30 ล้านบาทต่อกิโลเมตรก่อนเพิ่มตามองค์ประกอบต่าง ๆ

ตัวเลขดังกล่าวใช้เพื่อให้เห็นขนาดของงบประมาณเท่านั้น ไม่สามารถนำไปตั้งราคาก่อสร้างจริงได้ เพราะต้องรู้ความกว้าง ความหนา แบบโครงสร้าง สภาพดิน ระยะขนส่งวัสดุ ระบบระบายน้ำ จำนวนสะพาน และขอบเขตงานทั้งหมดก่อน

ถนน 1 กิโลเมตรจึงอาจราคาเพียงไม่กี่ล้านบาท หรือทะลุหลักร้อยล้านบาทได้โดยไม่ผิดปกติ สิ่งที่ทำให้แพงไม่ได้อยู่ที่ระยะทางเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ว่าถนนกิโลเมตรนั้นต้องรับรถแบบไหน สร้างบนพื้นที่อะไร และมีงานซ่อนอยู่ใต้ดินมากเพียงใด