คอมมิวนิสต์ไม่ใช่สังคมนิยมเสมอไป จุดต่างที่คนมักสับสน

คอมมิวนิสต์กับสังคมนิยมเป็นทั้งแนวคิดทางเศรษฐกิจและการเมือง แต่ไม่ได้เป็นคำที่ใช้บอกว่าแต่ละประเทศเป็นประชาธิปไตยหรือเผด็จการโดยตรง เพราะรูปแบบเศรษฐกิจกับรูปแบบการปกครองเป็นคนละมิติ แม้ในทางปฏิบัติจะมีความเชื่อมโยงกันอยู่มากก็ตาม

เมื่อพูดถึง “คอมมิวนิสต์” และ “สังคมนิยม” หลายคนมักเข้าใจว่าเป็นสิ่งเดียวกัน เพราะทั้งสองแนวคิดต่างวิพากษ์ระบบทุนนิยม และให้ความสำคัญกับความเท่าเทียมทางเศรษฐกิจ

แต่ในความเป็นจริง สังคมนิยมมีแนวคิดย่อยหลากหลายมาก ส่วนคอมมิวนิสต์ โดยเฉพาะในความหมายตามแนวคิดมาร์กซิสต์ มีเป้าหมายปลายทางที่เฉพาะเจาะจงกว่า

สังคมนิยม (Socialism) คืออะไร?

สังคมนิยมเป็นกลุ่มแนวคิดทางเศรษฐกิจและการเมืองที่ต้องการให้ทรัพยากรหรือปัจจัยการผลิตอยู่ภายใต้การเป็นเจ้าของหรือการควบคุมของสังคมมากขึ้น เพื่อลดความเหลื่อมล้ำและกระจายอำนาจทางเศรษฐกิจให้กว้างกว่าเดิม

คำว่า “การเป็นเจ้าของโดยสังคม” ไม่ได้หมายถึงรัฐเป็นเจ้าของทุกอย่างเสมอไป แต่อาจอยู่ในรูปของรัฐ ชุมชน สหกรณ์ คนทำงาน หรือการจัดการร่วมกันก็ได้ จึงทำให้สังคมนิยมมีหลายแนวทาง ตั้งแต่แบบที่ยังใช้กลไกตลาด ไปจนถึงแบบที่เน้นการวางแผนจากส่วนกลาง

แนวคิดสังคมนิยมโดยทั่วไปมุ่งเปลี่ยนความเป็นเจ้าของ “ปัจจัยการผลิต” เช่น โรงงาน ที่ดินขนาดใหญ่ หรือกิจการสำคัญ มากกว่าการยึดของใช้ส่วนตัวอย่างบ้าน เสื้อผ้า หรือข้าวของในชีวิตประจำวัน

ทั้งนี้ การมีรัฐวิสาหกิจ บริการสาธารณะ หรือสวัสดิการจากรัฐเพียงอย่างเดียว ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าประเทศนั้นใช้ระบบสังคมนิยมเต็มรูปแบบ เพราะประเทศทุนนิยมก็สามารถมีนโยบายเหล่านี้ได้เช่นกัน Stanford Encyclopedia of Philosophy

แล้วประเทศยุโรปเหนือเป็นสังคมนิยมหรือไม่?

สวีเดน เดนมาร์ก และนอร์เวย์มีรัฐสวัสดิการขนาดใหญ่ จัดเก็บภาษีค่อนข้างสูง และจัดบริการด้านการศึกษา สาธารณสุข รวมถึงความคุ้มครองทางสังคมอย่างครอบคลุม

อย่างไรก็ตาม ประเทศเหล่านี้ยังใช้ระบบเศรษฐกิจตลาด เปิดให้เอกชนเป็นเจ้าของกิจการและแข่งขันทางธุรกิจ จึงควรเรียกว่าเป็นประเทศเศรษฐกิจตลาดที่มีรัฐสวัสดิการเข้มแข็ง หรือเชื่อมโยงกับแนวทาง “สังคมประชาธิปไตย” มากกว่าจะสรุปว่าเป็นสังคมนิยมเต็มรูปแบบ Nordic Council of Ministers

คอมมิวนิสต์ (Communism) คืออะไร?

แนวคิดคอมมิวนิสต์มีมาก่อนคาร์ล มาร์กซ์และฟรีดริช เองเกลส์ แต่ทั้งสองคนมีบทบาทสำคัญอย่างมากในการพัฒนาคอมมิวนิสต์สมัยใหม่และแนวคิดมาร์กซิสต์

เป้าหมายสูงสุดตามทฤษฎีคือการสร้างสังคมที่ไม่มีชนชั้น ไม่มีการเอารัดเอาเปรียบ และปัจจัยการผลิตไม่ได้เป็นกรรมสิทธิ์ของนายทุนเอกชน แต่ถูกควบคุมหรือถือครองร่วมกัน

ประเด็นที่มักเข้าใจผิดคือ คอมมิวนิสต์ไม่ได้หมายถึงการห้ามมีของใช้ส่วนตัวทุกชนิด ความขัดแย้งหลักในงานของมาร์กซ์และเองเกลส์อยู่ที่กรรมสิทธิ์เหนือปัจจัยการผลิต ซึ่งทำให้เจ้าของสามารถควบคุมการผลิตและรับผลประโยชน์จากแรงงานของผู้อื่น The Communist Manifesto

ในสังคมคอมมิวนิสต์ขั้นสูงตามแนวคิดมาร์กซิสต์ ทุกคนจะทำงานตามความสามารถและได้รับตามความจำเป็น เมื่อชนชั้นและความขัดแย้งทางชนชั้นหมดไป รัฐในฐานะเครื่องมือควบคุมทางชนชั้นก็จะค่อย ๆ หมดความจำเป็น

อย่างไรก็ตาม ประเทศที่มักถูกเรียกว่า “ประเทศคอมมิวนิสต์” เช่น อดีตสหภาพโซเวียต จีนยุคเหมา คิวบา หรือเกาหลีเหนือ ไม่ได้เป็นสังคมคอมมิวนิสต์ขั้นสุดท้ายตามทฤษฎี แต่เป็นรัฐที่ปกครองโดยพรรคคอมมิวนิสต์และอ้างว่ากำลังอยู่ในกระบวนการสร้างสังคมนิยมหรือมุ่งไปสู่คอมมิวนิสต์

รูปแบบการบริหารของแต่ละประเทศยังแตกต่างกัน และหลายแห่งกลับมีรัฐที่รวมศูนย์อำนาจอย่างเข้มแข็ง ซึ่งต่างจากเป้าหมายปลายทางเรื่องสังคมไร้รัฐในทฤษฎีดั้งเดิม

ความแตกต่างที่สำคัญ

• สังคมนิยม เป็นกลุ่มแนวคิดที่กว้างและมีหลายรูปแบบ โดยเน้นการเป็นเจ้าของหรือควบคุมปัจจัยการผลิตเพื่อประโยชน์ของสังคม
• คอมมิวนิสต์ ในความหมายตามแนวคิดมาร์กซิสต์ มุ่งไปสู่สังคมไร้ชนชั้น ซึ่งปัจจัยการผลิตเป็นของส่วนรวม และในขั้นสูงไม่จำเป็นต้องมีรัฐ
• สังคมนิยมบางแนวทาง ยอมรับตลาด ภาคเอกชน และการเปลี่ยนแปลงผ่านระบบประชาธิปไตย
• รัฐที่ปกครองโดยพรรคคอมมิวนิสต์หลายแห่งในประวัติศาสตร์ ใช้ระบบพรรคเดียว แต่ไม่ได้หมายความว่าทฤษฎีคอมมิวนิสต์กับการปกครองแบบพรรคเดียวเป็นคำเดียวกัน

ทำไมคนถึงสับสน?

สาเหตุสำคัญคือ ทั้งสองแนวคิดมีประวัติศาสตร์และคำศัพท์ที่ทับซ้อนกัน ต่างวิพากษ์ระบบทุนนิยม และต่างให้ความสำคัญกับความเท่าเทียมทางเศรษฐกิจ

ในแนวคิดมาร์กซิสต์บางสาย โดยเฉพาะการตีความที่ได้รับอิทธิพลจากเลนิน คำว่า “สังคมนิยม” ถูกใช้เรียกช่วงเปลี่ยนผ่าน ก่อนเข้าสู่สังคม “คอมมิวนิสต์” ขั้นสูง ทำให้ประเทศที่ปกครองโดยพรรคคอมมิวนิสต์มักเรียกตนเองว่าเป็นรัฐสังคมนิยม

อีกเหตุผลหนึ่งคือ นโยบายอย่างการรักษาพยาบาลที่รัฐสนับสนุน การศึกษาโดยไม่เก็บค่าเล่าเรียน หรือเงินอุดหนุนประชาชน มักถูกเรียกรวมว่าเป็น “สังคมนิยม” ทั้งที่นโยบายเหล่านี้สามารถอยู่ในประเทศที่ใช้ระบบเศรษฐกิจทุนนิยมได้เช่นกัน

หากอธิบายให้เข้าใจง่ายที่สุด

สังคมนิยม คือกลุ่มแนวคิดที่ต้องการให้สังคมมีอำนาจเหนือทรัพยากรและปัจจัยการผลิตมากขึ้น เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ โดยแต่ละแนวทางอาจยอมรับตลาดและทรัพย์สินเอกชนไม่เท่ากัน

คอมมิวนิสต์ ตามแนวคิดมาร์กซิสต์ คือเป้าหมายของสังคมไร้ชนชั้น ซึ่งปัจจัยการผลิตเป็นของส่วนรวม และในขั้นสูงรัฐจะหมดความจำเป็น

ดังนั้น แม้ทั้งสองแนวคิดจะมีจุดร่วมหลายด้าน แต่ไม่ได้หมายความว่า “สังคมนิยม” และ “คอมมิวนิสต์” เป็นสิ่งเดียวกัน ที่สำคัญ การมีรัฐสวัสดิการหรือบริการสาธารณะจำนวนมาก ก็ไม่ได้ทำให้ประเทศนั้นกลายเป็นประเทศคอมมิวนิสต์โดยอัตโนมัติ