วันนี้คุณอยู่ระดับฐานะไหนในประเทศไทย?

วันนี้คุณอยู่ระดับฐานะไหนในประเทศไทย รายได้เท่านี้เรียกจน กลาง หรือรวย?

ลองจินตนาการถึงชีวิตของคนสองคนที่มีรายได้เท่ากัน คนหนึ่งอาศัยอยู่ในบ้านของครอบครัวในต่างจังหวัด มีข้าวปลาอาหารจากสวนหลังบ้าน อีกคนหนึ่งอยู่ในเมืองใหญ่ เช่าห้องเล็ก ๆ ต้องจ่ายค่าเดินทาง ค่าอาหาร และส่งเงินกลับบ้านทุกเดือน แม้ตัวเลขเงินเดือนจะเท่ากัน แต่ “ความรู้สึกของความพอ” และ “ความมั่นคง” กลับต่างกันอย่างสิ้นเชิง

ฐานะไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขรายได้ แต่เป็นผลลัพธ์ของโครงสร้างทางสังคม เครือข่ายความสัมพันธ์ และรูปแบบการใช้ชีวิตที่แต่ละคนดำรงอยู่

เพราะฉะนั้น คำถามว่า “เราอยู่ฐานะระดับไหน” จึงไม่ใช่แค่การดูเงินเดือน แต่เป็นการมองชีวิตทั้งระบบ อย่างไรก็ตาม เราสามารถใช้ข้อมูลรายได้ครัวเรือนเป็น “กระจกบานแรก” เพื่อสะท้อนตำแหน่งของเราในสังคมได้

สำนักงานสถิติแห่งชาติใช้วิธีนำครัวเรือนมาเรียงตาม รายได้ประจำเฉลี่ยต่อคนต่อเดือน จากน้อยไปมาก แล้วแบ่งเป็น 5 กลุ่มเท่า ๆ กัน กลุ่มละ 20% เรียกว่า “ควินไทล์” ซึ่งเป็นวิธีที่นักสังคมศาสตร์ใช้เพื่อทำความเข้าใจโครงสร้างชนชั้นในภาพรวม

• กลุ่มที่ 1 คือครัวเรือนรายได้น้อยที่สุด

• กลุ่มที่ 5 คือครัวเรือนรายได้สูงที่สุด

ข้อมูลจากปี 2566 แสดงรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนของแต่ละกลุ่มไว้ประมาณนี้

• กลุ่มที่ 1 รายได้เฉลี่ย 11,135 บาทต่อเดือน

• กลุ่มที่ 2 รายได้เฉลี่ย 16,852 บาทต่อเดือน

• กลุ่มที่ 3 รายได้เฉลี่ย 22,106 บาทต่อเดือน

• กลุ่มที่ 4 รายได้เฉลี่ย 29,211 บาทต่อเดือน

• กลุ่มที่ 5 รายได้เฉลี่ย 57,461 บาทต่อเดือน

ตัวเลขเหล่านี้ช่วยให้เราเห็น “ภูมิประเทศทางเศรษฐกิจ” ของสังคมไทย แต่ต้องระวังคำว่า “เฉลี่ย” เพราะมันซ่อนความหลากหลายไว้ภายใน กลุ่มบนสุดไม่ได้มีแต่คนรวยระดับเดียวกัน แต่มีตั้งแต่ครอบครัวที่พอมีฐานะ ไปจนถึงกลุ่มที่มีรายได้สูงมากจนดึงค่าเฉลี่ยขึ้นไป

นี่สะท้อนให้เห็นถึง “ความเหลื่อมล้ำภายในชนชั้นเดียวกัน” ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญของสังคมสมัยใหม่

อีกปัจจัยหนึ่งที่สำคัญคือ “ขนาดครอบครัว” และ “รูปแบบการพึ่งพา” บ้านที่มีรายได้ 40,000 บาทและอยู่กันสองคน อาจมีคุณภาพชีวิตที่ต่างจากบ้านรายได้เท่ากันแต่อยู่กันห้าคนอย่างมาก เพราะรายได้ต้องถูกแบ่งออกไปตามจำนวนสมาชิก

ในหลายชุมชนของไทย โดยเฉพาะในชนบท ระบบเครือญาติยังคงมีบทบาทสำคัญ คนหนึ่งอาจไม่ได้รวยในเชิงตัวเงิน แต่มี “ทุนทางสังคม” เช่น ญาติพี่น้องที่ช่วยเหลือกัน หรือทรัพยากรในชุมชนที่ลดค่าใช้จ่ายลงได้ สิ่งเหล่านี้ไม่ปรากฏในตัวเลขรายได้ แต่มีผลต่อความเป็นอยู่จริง

ข้อมูลล่าสุดจากปี 2568 ระบุว่า ครัวเรือนไทยมีรายได้เฉลี่ยเดือนละ 28,308 บาท มีค่าใช้จ่ายเพื่อการยังชีพเฉลี่ย 22,420 บาท และมีหนี้สินเฉลี่ย 153,038 บาทต่อครัวเรือน โดยร้อยละ 42.1 ของครัวเรือนมีหนี้สิน

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนอีกมิติหนึ่งของชีวิต คือ “ความเปราะบาง” ที่ซ่อนอยู่ใต้ภาพของรายได้ คนจำนวนมากอาจดูเหมือนอยู่ในระดับกลาง แต่ต้องดำรงชีวิตอยู่บนภาระหนี้และความไม่แน่นอน

ดังนั้น คำถามที่ใช้ตรวจฐานะตัวเองจึงควรลึกไปกว่าการถามว่า “ได้เงินเดือนเท่าไร”

• หลังจ่ายค่าอาหาร ที่อยู่ เดินทาง และหนี้แล้ว เหลือเงินหรือไม่

• หากตกงานสามเดือน ยังสามารถดำรงชีวิตได้หรือไม่

• เมื่อมีเหตุฉุกเฉิน เช่น ค่ารักษาพยาบาล ต้องใช้เงินออมหรือก่อหนี้เพิ่ม

คนที่มีรายได้สูงแต่มีหนี้เต็มวงเงิน อาจอยู่ในสถานะที่เปราะบางกว่าคนรายได้ปานกลางที่ไม่มีภาระผ่อน ขณะที่คนที่มีบ้าน มีเงินสำรอง และมีเครือข่ายช่วยเหลือ อาจมี “ความมั่นคงเชิงโครงสร้าง” มากกว่าตัวเลขเงินเดือนที่เห็น

ตารางรายได้ช่วยบอกว่าเราอยู่ตรงไหนในแผนที่ของสังคม แต่ไม่ได้บอกทั้งหมดเกี่ยวกับชีวิตจริง ฐานะจึงเป็นผลรวมของรายได้ ค่าใช้จ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน และความสัมพันธ์ทางสังคม

เพราะในชีวิตจริง คำว่า “รวย” ไม่ได้หมายถึงการมีเงินมากที่สุดเสมอไป แต่บางครั้งหมายถึงการมีชีวิตที่ยังยืนหยัดได้ แม้จะเผชิญกับความไม่แน่นอนของโลก