เปิดโลกสัตว์ตั้งท้องที่นานที่สุด บางชนิดอุ้มลูกนาน 5 ปี กว่าจะได้เห็นหน้าลูก

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับเรื่องระยะเวลาตั้งท้องของสัตว์แต่ละชนิด แล้วก็อดคิดไม่ได้ว่า มนุษย์เรานั้นตั้งครรภ์ประมาณ 9 เดือนก็รู้สึกว่ายาวนานมากแล้ว แต่เมื่อหันไปมองโลกของสัตว์ กลับพบว่ามีสัตว์อีกหลายชนิดที่ต้องใช้เวลาพัฒนาลูกน้อยอยู่ภายในร่างกายนานกว่านั้นหลายเท่า

ที่น่าทึ่งกว่านั้นคือ บางชนิดไม่ได้ตั้งท้องกันเป็นเดือน ๆ แต่กินเวลานานถึงหลายปี จนถ้าเอาระยะเวลาของมนุษย์ไปเทียบแล้ว เรียกได้ว่าแทบจินตนาการไม่ออกเลยว่าต้องใช้ชีวิตอยู่กับการอุ้มท้องนานขนาดนั้นได้อย่างไร

และที่หลายคนอาจคาดไม่ถึงก็คือ “ช้าง” ซึ่งเรามักรู้กันดีว่าเป็นสัตว์ที่ตั้งท้องนานมาก กลับไม่ได้เป็นแชมป์ของสัตว์ทั้งหมดเสียทีเดียว เพราะเมื่อรวมสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกและสัตว์ทะเลลึกเข้าไปด้วย ยังมีเจ้าของสถิติที่ใช้เวลานานกว่าช้างไปอีกหลายเท่า

หนึ่งในสัตว์ที่น่าทึ่งที่สุดคือ “ซาลาแมนเดอร์แอลป์” สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกที่อาศัยอยู่ตามพื้นที่ภูเขาในยุโรป โดยเฉพาะบริเวณเทือกเขาแอลป์ ความพิเศษของมันคือไม่ได้วางไข่เหมือนสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกหลายชนิด แต่ให้กำเนิดลูกเป็นตัว
ระยะเวลาที่ตัวอ่อนพัฒนาภายในร่างกายของแม่โดยทั่วไปอยู่ราว 2–3 ปี แต่ในพื้นที่สูงและมีสภาพอากาศหนาวเย็น ระยะเวลาดังกล่าวอาจยืดออกไปถึง 4 ปี และมีรายงานว่าบางพื้นที่ที่อยู่สูงมากอาจยาวนานเกิน 5 ปี

ลองนึกภาพดูว่า มนุษย์ตั้งครรภ์ 9 เดือน แต่ซาลาแมนเดอร์แอลป์บางตัวต้องใช้เวลาหลายปีในการพัฒนาลูกภายในร่างกาย นับเป็นเรื่องที่ธรรมชาติสร้างความแตกต่างได้อย่างเหลือเชื่อ และเป็นเหตุผลที่ทำให้สัตว์ชนิดนี้ถูกยกให้เป็นหนึ่งในสัตว์ที่มีระยะตั้งท้องยาวนานที่สุดเท่าที่มนุษย์รู้จัก

ถัดมาคือ “ปลาซีลาแคนท์” สัตว์ทะเลโบราณที่ครั้งหนึ่งมนุษย์เคยเชื่อว่าสูญพันธุ์ไปแล้ว ก่อนจะมีการค้นพบตัวเป็น ๆ ในยุคปัจจุบัน จนกลายเป็นหนึ่งในสัตว์ที่สร้างความประหลาดใจให้กับวงการวิทยาศาสตร์มาจนถึงทุกวันนี้
งานวิจัยเกี่ยวกับอายุและการเจริญเติบโตของซีลาแคนท์พบว่า มันเป็นสัตว์ที่เติบโตช้ามาก และมีอายุยืนยาวกว่าที่เคยคาดคิด ขณะที่การประเมินระยะตั้งท้องชี้ว่า ซีลาแคนท์อาจมีระยะตั้งท้องอย่างน้อยประมาณ 5 ปี ซึ่งถือว่ายาวนานอย่างยิ่งสำหรับสัตว์มีกระดูกสันหลัง

อย่างไรก็ตาม จุดนี้ต้องทำความเข้าใจกันสักนิด เพราะข้อมูลของซีลาแคนท์ไม่ได้มาจากการที่นักวิทยาศาสตร์เฝ้าติดตามแม่ปลาตัวหนึ่งตั้งแต่เริ่มตั้งท้องจนคลอดเหมือนการศึกษาสัตว์ในสวนสัตว์ แต่เป็นการประเมินจากข้อมูลทางชีววิทยาและการเจริญเติบโตของตัวอ่อน ดังนั้น ตัวเลขประมาณ 5 ปีจึงควรมองว่าเป็น “ค่าประมาณทางวิทยาศาสตร์” มากกว่าจะเป็นตัวเลขที่ตายตัว

ส่วนอีกหนึ่งเจ้าของสถิติที่น่าสนใจก็คือ “ฉลามครุย” ฉลามทะเลลึกที่มีลำตัวยาวเรียวคล้ายปลาไหลและมีรูปร่างแตกต่างจากฉลามที่เราคุ้นเคยอย่างมาก

ฉลามชนิดนี้มีอัตราการเจริญเติบโตของตัวอ่อนที่ช้ามาก จนมีการประเมินว่าระยะตั้งท้องอาจยาวนานอย่างน้อยประมาณ 3 ปีครึ่ง ซึ่งหากเป็นจริงก็ถือว่ายาวนานอย่างเหลือเชื่อ และติดอยู่ในกลุ่มสัตว์มีกระดูกสันหลังที่มีระยะตั้งท้องยาวที่สุด

สิ่งที่ทำให้สัตว์ทะเลลึกเหล่านี้น่าสนใจเป็นพิเศษก็คือ มนุษย์ยังรู้จักชีวิตของพวกมันน้อยมาก เมื่อเทียบกับสัตว์ที่อาศัยอยู่บนบก ข้อมูลเกี่ยวกับการผสมพันธุ์ การตั้งท้อง และการคลอดจึงมีจำกัด ตัวเลขที่เรารู้ในวันนี้อาจเปลี่ยนแปลงได้ หากวันหนึ่งนักวิทยาศาสตร์ค้นพบข้อมูลใหม่จากสัตว์เหล่านี้

และเมื่อพูดถึงสัตว์ที่ตั้งท้องนาน หลายคนคงนึกถึง “ช้าง” เป็นอันดับแรก

ช้างเอเชียมีระยะตั้งท้องประมาณ 18–22 เดือน ขณะที่ช้างเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีระยะตั้งท้องยาวนานที่สุดในกลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีข้อมูลยืนยันกันอย่างกว้างขวาง ลูกช้างต้องใช้เวลาอยู่ในครรภ์นานเพื่อพัฒนาร่างกายและระบบประสาท ก่อนจะออกมาสู่โลกภายนอก

หลังคลอด ลูกช้างสามารถยืนและดูดนมได้ในเวลาไม่นาน และต้องพึ่งพาแม่รวมถึงสมาชิกในฝูงเป็นเวลานาน การที่ลูกช้างต้องมีพัฒนาการในระดับสูงตั้งแต่อยู่ในครรภ์ จึงเป็นหนึ่งในเหตุผลสำคัญที่ทำให้ช้างมีระยะตั้งท้องยาวนาน

แต่ถ้ามองในภาพรวม ต้องระวังการพูดว่า “ช้างเป็นสัตว์ที่ตั้งท้องนานที่สุดในโลก” เพราะข้อความนี้ไม่ถูกต้องเสียทีเดียว หากนับสัตว์ทุกกลุ่ม เนื่องจากมีสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกและสัตว์ทะเลบางชนิดที่มีระยะพัฒนาตัวอ่อนภายในร่างกายนานกว่าช้างมาก

สำหรับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมบนบก ช้างยังคงเป็นเจ้าของสถิติที่โดดเด่นอย่างมาก แต่ถ้าขยายขอบเขตไปยังสัตว์ทั้งหมด คำตอบจะซับซ้อนขึ้น และต้องพิจารณาด้วยว่าแต่ละชนิดมีวิธีสืบพันธุ์และนิยามคำว่า “ตั้งท้อง” เหมือนกันหรือไม่

อีกชนิดหนึ่งที่มีระยะตั้งท้องยาวนานและน่าสนใจคือ “วอลรัส” สัตว์ทะเลขนาดใหญ่ที่อาศัยอยู่ในเขตอาร์กติก โดยระยะตั้งท้องรวมอยู่ประมาณ 15–16 เดือน และมีปรากฏการณ์ที่เรียกว่า “การฝังตัวล่าช้า” ซึ่งหมายถึงตัวอ่อนที่ปฏิสนธิแล้วจะยังไม่ฝังตัวในผนังมดลูกทันที แต่มีช่วงเวลาชะลอการพัฒนาก่อนที่จะเริ่มตั้งครรภ์ต่ออย่างเต็มรูปแบบ

กลไกนี้ช่วยให้ช่วงเวลาที่ลูกวอลรัสเกิดมีความเหมาะสมกับฤดูกาลและสภาพแวดล้อมมากขึ้น ซึ่งเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่า ธรรมชาติไม่ได้ออกแบบการสืบพันธุ์ของสัตว์ทุกชนิดให้เหมือนกัน

เมื่อมองจากเรื่องทั้งหมดนี้ จะเห็นได้ว่าระยะเวลาตั้งท้องไม่ได้ขึ้นอยู่กับขนาดตัวของสัตว์เพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับวิวัฒนาการ วิธีการสืบพันธุ์ สภาพแวดล้อม อุณหภูมิ และระดับการพัฒนาของลูกก่อนออกจากร่างกายแม่

สัตว์บางชนิดอาจต้องใช้เวลานาน เพราะลูกจำเป็นต้องพัฒนาให้พร้อมต่อการดำรงชีวิตหลังคลอด ขณะที่บางชนิดมีอัตราการเจริญเติบโตช้าเป็นพิเศษจากสภาพแวดล้อมที่อาศัยอยู่ เช่น ทะเลลึกหรือพื้นที่ภูเขาสูง

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า เรื่องนี้ทำให้เราได้เห็นธรรมชาติในอีกมุมหนึ่งที่น่าสนใจมาก เพราะคำว่า “ตั้งท้อง” ที่เราคุ้นเคยในชีวิตประจำวันนั้น เมื่อไปอยู่ในโลกของสัตว์ กลับมีรายละเอียดซับซ้อนกว่าที่คิด

มนุษย์อาจรู้สึกว่า 9 เดือนเป็นเวลาที่ยาวนาน แต่สำหรับซาลาแมนเดอร์แอลป์บางตัว การรอคอยลูกน้อยอาจกินเวลาหลายปี ส่วนซีลาแคนท์ก็อาจต้องใช้เวลาพัฒนาตัวอ่อนยาวนานประมาณ 5 ปี ขณะที่ฉลามครุยอาจต้องอุ้มท้องอย่างน้อย 3 ปีครึ่ง

ส่วนช้าง แม้จะไม่ได้ครองตำแหน่งอันดับหนึ่งเมื่อรวมสัตว์ทุกกลุ่ม แต่ระยะตั้งท้อง 18–22 เดือนก็ถือว่ายาวนานมาก และหากนับเฉพาะสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมแล้ว ช้างยังเป็นหนึ่งในสัตว์ที่โดดเด่นที่สุด

เรื่องนี้ยิ่งศึกษาธรรมชาติมากเท่าไร ก็ยิ่งพบว่าโลกของสัตว์เต็มไปด้วยเรื่องน่าอัศจรรย์ที่เราอาจไม่เคยรู้มาก่อน และบางครั้งเรื่องที่ฟังดูไม่น่าเป็นไปได้ที่สุด กลับเป็นเรื่องจริงที่ธรรมชาติสร้างขึ้นมาอย่างน่าเหลือเชื่อ

ดังนั้น หากถามว่าสัตว์อะไร “ตั้งท้องนานที่สุดในโลก” คำตอบที่ปลอดภัยที่สุดคงต้องบอกว่า ขึ้นอยู่กับว่าจะนับสัตว์กลุ่มใด และใช้เกณฑ์ใดในการวัด เพราะข้อมูลของสัตว์ทะเลลึกบางชนิดยังมีข้อจำกัด

แต่ถ้าพูดถึงเจ้าของสถิติที่มีข้อมูลโดดเด่น ซาลาแมนเดอร์แอลป์มีรายงานระยะตั้งท้องยาวนานถึง 4–5 ปี และอาจเกิน 5 ปีในพื้นที่สูงมาก ขณะที่ซีลาแคนท์มีการประเมินระยะตั้งท้องอย่างน้อยประมาณ 5 ปี ส่วนฉลามครุยมีรายงานอย่างน้อยประมาณ 3 ปีครึ่ง

ส่วนช้างนั้น หากจำกัดเฉพาะสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ก็ยังเป็นหนึ่งในเจ้าของสถิติสำคัญ โดยมีระยะตั้งท้องประมาณ 18–22 เดือน

เพราะฉะนั้น ครั้งหน้าถ้ามีใครบอกว่า “ช้างตั้งท้องนานที่สุดในโลก” ก็อาจต้องบอกกันใหม่ว่า ถ้านับเฉพาะสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ช้างถือว่ายาวนานที่สุด แต่ถ้านับสัตว์ทุกกลุ่ม เรื่องนี้ยังมีเจ้าของสถิติที่น่าทึ่งกว่านั้นอีกหลายชนิด

ธรรมชาติของโลกใบนี้ช่างน่าอัศจรรย์จริง ๆ เพราะแม้แต่เรื่องการถือกำเนิดของชีวิต ก็ยังมีความแตกต่างกันอย่างเหลือเชื่อ ตั้งแต่ไม่กี่วัน ไปจนถึงหลายปี และนี่อาจเป็นอีกหนึ่งเหตุผลที่ทำให้การศึกษาธรรมชาติไม่มีวันจบสิ้น

แหล่งที่มาของข้อมูล :

กินเนสส์ เวิลด์ เรคคอร์ดส์ ข้อมูลเรื่องระยะตั้งท้องที่ยาวนานที่สุดของซาลาแมนเดอร์แอลป์และฉลามครุย รวมถึงข้อมูลระยะตั้งท้องของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

สถาบันสมิธโซเนียน สวนสัตว์แห่งชาติและสถาบันชีววิทยาการอนุรักษ์ ข้อมูลระยะตั้งท้องของช้างเอเชีย

งานวิจัยด้านอายุ การเจริญเติบโต และชีววิทยาการสืบพันธุ์ของปลาซีลาแคนท์ ซึ่งประเมินว่ามีระยะตั้งท้องอย่างน้อยประมาณ 5 ปี

ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับวอลรัสและกลไกการฝังตัวของตัวอ่อนล่าช้า