ควันบุหรี่มีพิษมากกว่าที่ตาเห็น

ควันบุหรี่ดูเหมือนเป็นเพียงควันบาง ๆ ที่ลอยแล้วจางหายไป แต่สิ่งที่มองไม่เห็นคือส่วนผสมของสารเคมีจำนวนมาก ทั้งก๊าซ อนุภาคขนาดเล็ก และสารที่เกิดขึ้นใหม่ระหว่างการเผาไหม้ หลายชนิดระคายเคืองทันที ขณะที่บางชนิดค่อย ๆ สะสมความเสียหายในร่างกายโดยไม่แสดงอาการชัดเจน

เวลาจุดบุหรี่ การเผาไหม้ไม่ได้สมบูรณ์เหมือนเครื่องยนต์ที่ควบคุมอุณหภูมิได้ดี จึงเกิดสารพิษหลายกลุ่มพร้อมกัน ควันส่วนหนึ่งถูกผู้สูบดูดผ่านมวนบุหรี่ เรียกว่าควันกระแสหลัก ส่วนควันที่ลอยออกจากปลายมวนเรียกว่าควันกระแสรอง ซึ่งคนรอบข้างสูดเข้าไปได้โดยตรง

สารพิษในควันบุหรี่ไม่ได้มีเพียงนิโคตินกับทาร์อย่างที่หลายคนคุ้นชื่อ แต่ประกอบด้วยสารหลายประเภทที่ทำอันตรายคนละแบบ บางชนิดทำให้ติด บางชนิดลดออกซิเจนในเลือด บางชนิดทำลายเยื่อบุทางเดินหายใจ และบางชนิดเกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็ง

นิโคติน สารที่ทำให้เลิกยาก

นิโคตินเป็นสารที่ออกฤทธิ์ต่อสมองอย่างรวดเร็ว หลังสูดควันเข้าไปไม่นาน นิโคตินสามารถกระตุ้นการหลั่งสารสื่อประสาทที่ทำให้รู้สึกตื่นตัว ผ่อนคลาย หรือพึงพอใจชั่วคราว เมื่อสูบเป็นประจำ สมองจะปรับตัวและต้องการนิโคตินซ้ำ จึงเกิดอาการอยากบุหรี่ หงุดหงิด สมาธิลดลง หรือกระสับกระส่ายเมื่อไม่ได้สูบ

นิโคตินยังทำให้หัวใจเต้นเร็วขึ้น ความดันโลหิตสูงขึ้น และหลอดเลือดหดตัวชั่วคราว คนที่สูบบุหรี่เป็นประจำจึงไม่ได้รับผลเฉพาะเรื่องการเสพติด แต่ระบบหัวใจและหลอดเลือดยังถูกกระตุ้นซ้ำ ๆ ตลอดวัน

คาร์บอนมอนอกไซด์ แย่งพื้นที่ของออกซิเจน

คาร์บอนมอนอกไซด์เป็นก๊าซไม่มีสีและไม่มีกลิ่น เกิดจากการเผาไหม้ที่ไม่สมบูรณ์ เมื่อเข้าสู่ปอด ก๊าซนี้จะจับกับฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดงได้ดีกว่าออกซิเจน ทำให้เลือดขนส่งออกซิเจนไปยังสมอง หัวใจ และกล้ามเนื้อได้น้อยลง

ผู้สูบบุหรี่อาจไม่รู้สึกว่าตัวเองกำลังขาดออกซิเจนอย่างชัดเจน เพราะร่างกายพยายามชดเชยด้วยการให้หัวใจทำงานหนักขึ้น ผลที่พบได้คือเหนื่อยง่าย สมรรถภาพทางกายลดลง หรือรู้สึกหายใจไม่เต็มที่ โดยเฉพาะในคนที่มีโรคหัวใจ โรคปอด หรือภาวะหลอดเลือดตีบอยู่ก่อนแล้ว

ทาร์ไม่ใช่สารชนิดเดียว

คำว่า “ทาร์” ไม่ได้หมายถึงสารเคมีตัวเดียว แต่เป็นชื่อเรียกรวมของอนุภาคเหนียวจากควันบุหรี่ เมื่อควันเย็นตัวลง สารเหล่านี้สามารถเกาะตามฟัน ช่องปาก หลอดลม และเนื้อปอด ภายในทาร์มีสารหลายชนิด รวมถึงสารที่ทำลายเซลล์และสารก่อมะเร็ง

เยื่อบุทางเดินหายใจของคนเรามีขนเล็ก ๆ เรียกว่าซิเลีย ทำหน้าที่พัดเมือก ฝุ่น และเชื้อโรคออกจากปอด ควันบุหรี่ทำให้ซิเลียเคลื่อนไหวช้าลงหรือเสียหาย เมื่อระบบทำความสะอาดตามธรรมชาติอ่อนแอ เสมหะและสิ่งสกปรกจึงค้างอยู่ในทางเดินหายใจง่ายขึ้น นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ผู้สูบมักไอและมีเสมหะเรื้อรัง

สารก่อมะเร็งมาจากหลายกลุ่ม

ควันบุหรี่มีสารที่สามารถทำลายสารพันธุกรรมของเซลล์ เมื่อเซลล์ซ่อมแซมความเสียหายผิดพลาดซ้ำ ๆ ความเสี่ยงที่เซลล์จะเติบโตผิดปกติก็เพิ่มขึ้น สารที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการนี้มีหลายกลุ่ม เช่น สารไฮโดรคาร์บอนจากการเผาไหม้ ไนโตรซามีน เบนซีน ฟอร์มาลดีไฮด์ และสารหนู

สารเหล่านี้ไม่ได้ทำอันตรายเฉพาะปอด เพราะเมื่อเข้าสู่กระแสเลือด สามารถเดินทางไปยังอวัยวะอื่นได้ การสูบบุหรี่จึงสัมพันธ์กับมะเร็งหลายตำแหน่ง เช่น ช่องปาก ลำคอ กล่องเสียง หลอดอาหาร กระเพาะปัสสาวะ ไต ตับอ่อน และปากมดลูก ไม่ได้จำกัดอยู่ที่มะเร็งปอดเท่านั้น

โลหะหนักก็อยู่ในควัน

ต้นยาสูบสามารถดูดซึมโลหะบางชนิดจากดินและปุ๋ย เมื่อใบยาสูบถูกเผา โลหะเหล่านั้นอาจปะปนอยู่ในควันที่สูดเข้าไป ตัวอย่างที่มักถูกกล่าวถึง ได้แก่ แคดเมียม ตะกั่ว และสารหนู

แคดเมียมสามารถสะสมในร่างกายได้เป็นเวลานาน โดยเฉพาะในไตและเนื้อเยื่อบางส่วน ส่วนตะกั่วมีผลต่อระบบประสาทและระบบเลือด ความเสี่ยงจากโลหะหนักไม่ได้เกิดจากบุหรี่มวนเดียว แต่เป็นการรับเข้าสู่ร่างกายทีละน้อยซ้ำ ๆ เป็นเวลาหลายปี

ก๊าซระคายเคืองทำให้หลอดลมอักเสบ

ควันบุหรี่มีสารระคายเคือง เช่น แอมโมเนีย ฟอร์มาลดีไฮด์ และสารออกซิไดซ์หลายชนิด เมื่อสัมผัสเยื่อบุจมูก คอ และหลอดลม จะกระตุ้นให้เกิดการอักเสบ แสบตา ไอ เจ็บคอ หรือแน่นหน้าอก

ในระยะยาว การอักเสบซ้ำ ๆ ทำให้ผนังหลอดลมหนาขึ้น สร้างเมือกมากขึ้น และทางเดินหายใจแคบลง เนื้อปอดบางส่วนอาจสูญเสียความยืดหยุ่น จนนำไปสู่โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง ซึ่งผู้ป่วยมักเหนื่อยง่าย ไอเรื้อรัง และหายใจลำบากมากขึ้นตามเวลา

ควันมือสองไม่ใช่แค่กลิ่นรบกวน

คนที่ไม่ได้สูบบุหรี่แต่สูดควันจากผู้อื่นก็ได้รับสารพิษหลายชนิดเช่นกัน การเปิดหน้าต่าง เปิดพัดลม หรือสูบในอีกมุมหนึ่งของห้อง ไม่สามารถกำจัดอนุภาคและก๊าซทั้งหมดออกไปได้ โดยเฉพาะในพื้นที่ปิด เช่น ห้องนอน รถยนต์ ร้านอาหาร หรือบริเวณที่อากาศถ่ายเทไม่ดี

เด็กได้รับผลกระทบง่ายกว่าผู้ใหญ่ เพราะปอดและระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาไม่เต็มที่ เด็กที่อยู่ใกล้ควันบุหรี่อาจมีโอกาสไอ หอบ หูชั้นกลางอักเสบ หรือเจ็บป่วยทางเดินหายใจบ่อยขึ้น ส่วนหญิงตั้งครรภ์ที่ได้รับควันบุหรี่ก็อาจส่งผลต่อทารกในครรภ์ได้ เนื่องจากสารพิษบางชนิดผ่านเข้าสู่กระแสเลือดและรก

ควันมือสามยังตกค้างตามพื้นผิว

แม้ดับบุหรี่แล้ว สารจากควันบางส่วนยังเกาะอยู่บนเสื้อผ้า ผม เบาะรถ ผ้าม่าน ที่นอน พรม และฝุ่นในบ้าน สิ่งตกค้างนี้เรียกกันว่าควันบุหรี่มือสาม มันอาจกลับเข้าสู่อากาศหรือสัมผัสผ่านมือและผิวหนังได้

เด็กเล็กมีความเสี่ยงมากเป็นพิเศษ เพราะมักคลานบนพื้น จับสิ่งของ และเอามือเข้าปาก การสูบบุหรี่ที่ระเบียงแล้วกลับมาอุ้มลูกทันทีจึงไม่ได้แปลว่าเด็กจะไม่สัมผัสสารตกค้างเลย

บุหรี่ไฟฟ้าก็ไม่ใช่ไอน้ำเปล่า

ละอองจากบุหรี่ไฟฟ้าเกิดจากการให้ความร้อนกับน้ำยา ไม่ใช่ไอน้ำบริสุทธิ์ ละอองอาจมีนิโคติน สารแต่งกลิ่น ตัวทำละลาย อนุภาคขนาดเล็ก และโลหะจากอุปกรณ์ทำความร้อน ปริมาณและชนิดของสารแตกต่างกันตามน้ำยา อุปกรณ์ อุณหภูมิ และวิธีใช้งาน

แม้รูปแบบของสารพิษอาจไม่เหมือนควันจากการเผาใบยาสูบทั้งหมด แต่การสูดสารเคมีเข้าสู่ปอดซ้ำ ๆ ก็ไม่ใช่เรื่องปราศจากความเสี่ยง โดยเฉพาะในเยาวชน หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคหัวใจหรือโรคปอด

ลดอันตรายได้ดีที่สุดด้วยการหยุดสูบ

การลดจำนวนมวนอาจทำให้รับสารพิษน้อยลงบ้าง แต่ผู้สูบบางคนจะชดเชยด้วยการสูดลึกขึ้น สูบนานขึ้น หรือสูบจนหมดมวน จึงไม่สามารถประเมินความเสี่ยงจากจำนวนมวนเพียงอย่างเดียวได้ การเปลี่ยนไปใช้บุหรี่ที่เขียนว่าอ่อน ไลต์ หรือมีทาร์ต่ำก็ไม่ได้ทำให้ปลอดภัย

บ้านและรถควรเป็นพื้นที่ปลอดบุหรี่อย่างเด็ดขาด เพราะการแยกไปสูบใกล้หน้าต่างหรือใต้เครื่องดูดควันยังปล่อยสารพิษกลับเข้ามาได้ เสื้อคลุมที่ใช้สูบ การล้างมือ และการบ้วนปากอาจช่วยลดสิ่งตกค้างบางส่วน แต่ไม่สามารถแทนการไม่สูบใกล้ผู้อื่นได้

คนที่ต้องการเลิกบุหรี่อาจเริ่มจากกำหนดวันหยุดสูบ เก็บบุหรี่และอุปกรณ์ออกจากบ้าน หลีกเลี่ยงสถานการณ์ที่กระตุ้นให้อยากสูบ และขอความช่วยเหลือจากบุคลากรทางการแพทย์ การใช้ยาหรือผลิตภัณฑ์ทดแทนนิโคตินควรเลือกให้เหมาะกับสุขภาพและรูปแบบการสูบของแต่ละคน

สิ่งสำคัญคืออย่ารอให้มีอาการหนัก เพราะความเสียหายจากควันบุหรี่จำนวนมากเริ่มขึ้นก่อนที่เจ้าตัวจะรู้สึกผิดปกติ การหยุดรับควันตั้งแต่วันนี้จึงมีความหมายทั้งต่อผู้สูบ คนในบ้าน และเด็กที่ไม่มีโอกาสเลือกว่าจะหายใจเอาควันนั้นเข้าไปหรือไม่