ผบ.ตร. ใครเป็นคนเลือกและแต่งตั้ง

คำถามว่าใครเป็นคนแต่งตั้งผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ หรือ ผบ.ตร. มักได้คำตอบสั้น ๆ ว่า “นายกรัฐมนตรี” แต่ในความเป็นจริงกระบวนการไม่ได้จบด้วยการตัดสินใจของคนคนเดียว เพราะมีทั้งขั้นตอนการคัดเลือก การให้ความเห็นชอบ และการนำขึ้นทูลเกล้าฯ เพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง

ตามระบบที่ใช้ภายใต้พระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ พ.ศ. 2565 นายกรัฐมนตรีเป็นผู้มีบทบาทหลักในการคัดเลือกบุคคลที่จะดำรงตำแหน่ง ผบ.ตร. โดยเลือกจากนายตำรวจระดับพลตำรวจเอกที่มีคุณสมบัติตามกฎหมาย ซึ่งโดยทั่วไปคือผู้ดำรงตำแหน่งจเรตำรวจแห่งชาติหรือรองผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ

นายกรัฐมนตรีจึงไม่ได้เลือกจากนายตำรวจทุกคนในสำนักงานตำรวจแห่งชาติ แต่เลือกจากกลุ่มผู้ที่ขึ้นมาถึงระดับสูงสุดและอยู่ในตำแหน่งที่กฎหมายกำหนดแล้ว

เลือกแล้วต้องผ่าน ก.ตร.

เมื่อนายกรัฐมนตรีพิจารณารายชื่อผู้เหมาะสมแล้ว จะเสนอชื่อนั้นต่อคณะกรรมการข้าราชการตำรวจ หรือ ก.ตร. เพื่อพิจารณาให้ความเห็นชอบ

ก.ตร. เป็นองค์กรที่ดูแลเรื่องสำคัญเกี่ยวกับการบริหารงานบุคคลของตำรวจ ตั้งแต่หลักเกณฑ์การแต่งตั้ง โยกย้าย เลื่อนตำแหน่ง ไปจนถึงการพิจารณาผู้ที่จะขึ้นเป็น ผบ.ตร. นายกรัฐมนตรีเป็นประธาน ก.ตร. แต่การประชุมยังมีกรรมการอีกหลายฝ่ายร่วมพิจารณาและลงมติ

ดังนั้นคำว่า “นายกรัฐมนตรีเลือก” กับ “ก.ตร.เห็นชอบ” จึงเป็นคนละขั้นตอน

นายกรัฐมนตรีเป็นผู้เสนอว่าควรเลือกใคร ส่วน ก.ตร.ทำหน้าที่พิจารณาว่าจะให้ความเห็นชอบกับรายชื่อนั้นหรือไม่ หากไม่ได้รับความเห็นชอบ กระบวนการก็ไม่สามารถเดินหน้าตามปกติด้วยรายชื่อเดิมได้

ต้องดูทั้งอาวุโสและความสามารถ

หลายคนเข้าใจว่าการเลือก ผบ.ตร. ต้องเลือกนายตำรวจที่อาวุโสที่สุดเสมอ แต่กฎหมายไม่ได้กำหนดว่าอาวุโสสูงสุดแล้วจะได้ตำแหน่งโดยอัตโนมัติ

การพิจารณาต้องคำนึงถึงอาวุโสประกอบกับความรู้ ความสามารถ ประสบการณ์ และความเหมาะสมกับภารกิจของสำนักงานตำรวจแห่งชาติ โดยเฉพาะประสบการณ์ด้านงานสืบสวนสอบสวนหรืองานป้องกันปราบปราม ซึ่งเป็นงานหลักของตำรวจ

คำว่าอาวุโสจึงเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญ แต่ไม่ใช่เงื่อนไขเดียว นายตำรวจที่มีอาวุโสลำดับรองลงมาอาจได้รับเลือกได้ หากผู้มีอำนาจเห็นว่ามีความเหมาะสมมากกว่าในภาพรวม

อย่างไรก็ตาม หากเลือกบุคคลที่ไม่ได้มีอาวุโสสูงสุด ย่อมเกิดคำถามจากสังคมตามมาว่าใช้เหตุผลอะไรในการตัดสินใจ จึงเป็นเหตุให้การแต่งตั้ง ผบ.ตร. แต่ละครั้งถูกจับตามองมากกว่าการแต่งตั้งข้าราชการทั่วไป

ใครเป็นผู้แต่งตั้งอย่างเป็นทางการ

หลังจาก ก.ตร.มีมติเห็นชอบแล้ว จะเข้าสู่ขั้นตอนการนำความกราบบังคมทูลเพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง

เมื่อมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ และประกาศอย่างเป็นทางการ บุคคลนั้นจึงได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติอย่างสมบูรณ์ตามกฎหมาย

จึงอธิบายให้ชัดได้ว่า นายกรัฐมนตรีเป็นผู้คัดเลือกและเสนอชื่อ ก.ตร.เป็นผู้พิจารณาให้ความเห็นชอบ และการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการเกิดขึ้นโดยพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ

เหตุที่หลายคนสับสน เพราะข่าวมักใช้คำว่า “ก.ตร.แต่งตั้ง ผบ.ตร.” หรือ “นายกฯ เคาะชื่อ ผบ.ตร.” ซึ่งเป็นภาษาที่ช่วยให้เข้าใจง่าย แต่ไม่ได้แยกทุกขั้นตอนทางกฎหมายออกจากกัน

คำว่า “เคาะชื่อ” หมายถึงการตัดสินใจเลือกผู้ที่จะเสนอ ส่วนคำว่า “เห็นชอบ” หมายถึงมติของคณะกรรมการ และคำว่า “โปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง” คือขั้นตอนแต่งตั้งอย่างเป็นทางการ

นายกรัฐมนตรีมีอิทธิพลมากแค่ไหน

แม้กระบวนการจะผ่านคณะกรรมการ แต่นายกรัฐมนตรียังคงมีอิทธิพลสูง เพราะเป็นผู้คัดเลือกรายชื่อเข้าสู่การพิจารณา และยังเป็นประธานการประชุม ก.ตร.ด้วย

ตำแหน่ง ผบ.ตร. มีความสำคัญต่อรัฐบาลอย่างมาก เนื่องจากเป็นผู้บังคับบัญชาสูงสุดของตำรวจทั่วประเทศ ดูแลงานรักษาความสงบ การปราบปรามอาชญากรรม การสืบสวนคดีสำคัญ การควบคุมฝูงชน และการปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคง

การเลือก ผบ.ตร. จึงไม่ใช่แค่เรื่องอายุราชการหรือผลงานภายในองค์กรตำรวจ แต่ยังเกี่ยวข้องกับความไว้วางใจระหว่างรัฐบาลกับผู้ที่จะเข้ามาคุมกำลังตำรวจด้วย

ตรงนี้เองที่ทำให้ทุกครั้งที่มีการเลือก ผบ.ตร. มักเกิดการวิเคราะห์เรื่องสายสัมพันธ์ กลุ่มอำนาจ รุ่นนักเรียนนายร้อยตำรวจ ประสบการณ์ทำงาน และความใกล้ชิดกับฝ่ายการเมือง แม้ปัจจัยที่ถูกพูดถึงเหล่านี้จะไม่ได้เขียนไว้เป็นหลักเกณฑ์ในกฎหมายก็ตาม

คณะรัฐมนตรีต้องลงมติหรือไม่

การเลือก ผบ.ตร. ไม่ได้เป็นการลงมติเลือกโดยคณะรัฐมนตรีทั้งคณะเหมือนบางตำแหน่งในหน่วยงานรัฐ กระบวนการหลักอยู่ที่นายกรัฐมนตรีและ ก.ตร. ตามที่กฎหมายตำรวจแห่งชาติกำหนด

จึงไม่ควรสรุปว่ารัฐมนตรีทุกคนร่วมกันเลือก ผบ.ตร. เพราะรัฐมนตรีที่ไม่ได้เป็นกรรมการในกระบวนการดังกล่าวไม่ได้มีหน้าที่ลงคะแนนโดยตรง

ในทางการเมือง รัฐบาลอาจมีการหารือกันภายในก่อนเสนอชื่อ แต่การหารือทางการเมืองกับกระบวนการแต่งตั้งตามกฎหมายเป็นคนละเรื่องกัน

ผบ.ตร. เลือกผู้สืบทอดเองได้หรือไม่

ผบ.ตร. คนปัจจุบันอาจเสนอข้อมูล ให้ความเห็น หรือมีบทบาทในฐานะกรรมการตามองค์ประกอบที่กฎหมายกำหนด แต่ไม่มีอำนาจแต่งตั้งผู้สืบทอดตำแหน่งของตัวเองโดยลำพัง

ต่อให้ ผบ.ตร. คนปัจจุบันสนับสนุนรอง ผบ.ตร. คนใดเป็นพิเศษ ผู้ที่จะเสนอชื่ออย่างเป็นทางการก็ยังเป็นนายกรัฐมนตรี และต้องผ่านความเห็นชอบของ ก.ตร.อยู่ดี

เช่นเดียวกับรอง ผบ.ตร. ที่มีอาวุโสสูงสุด ก็ไม่มีสิทธิเรียกร้องตำแหน่งโดยอัตโนมัติ เพียงแต่ความอาวุโสต้องถูกนำมาพิจารณาอย่างจริงจังตามหลักเกณฑ์

ถ้าตำแหน่งว่างกะทันหันจะเกิดอะไรขึ้น

หากตำแหน่ง ผบ.ตร. ว่างลงก่อนที่จะมีผู้ได้รับแต่งตั้งคนใหม่ เช่น เกษียณอายุ ลาออก พ้นจากตำแหน่ง หรือไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ จะต้องมีผู้รักษาราชการแทนตามคำสั่งและหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง

ผู้รักษาราชการแทนสามารถใช้อำนาจบริหารงานในตำแหน่งได้ในช่วงที่ยังไม่มี ผบ.ตร. คนใหม่ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะได้เลื่อนขึ้นเป็น ผบ.ตร. โดยอัตโนมัติ กระบวนการคัดเลือกยังต้องดำเนินตามกฎหมายเหมือนเดิม

บางช่วงจึงอาจเห็นข่าวว่ามีทั้ง “รักษาราชการแทน ผบ.ตร.” และผู้ที่ยังมีชื่อเป็น ผบ.ตร. อยู่ในเวลาเดียวกัน เพราะสถานะทางกฎหมาย การหยุดปฏิบัติหน้าที่ และการพ้นจากตำแหน่งอาจไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

ตำแหน่งนี้มีวาระกี่ปี

ผบ.ตร. ไม่ได้มีวาระตายตัวแบบกรรมการองค์กรอิสระที่กำหนดให้ดำรงตำแหน่งครบจำนวนปีแน่นอน โดยปกติจะดำรงตำแหน่งจนเกษียณอายุราชการ หรือจนกว่าจะพ้นจากตำแหน่งด้วยเหตุอื่น

ด้วยเหตุนี้ บางคนอาจเป็น ผบ.ตร. ได้เพียงประมาณหนึ่งปี เพราะได้รับเลือกในช่วงใกล้เกษียณ ขณะที่บางคนอาจดำรงตำแหน่งได้นานกว่านั้นหากได้รับแต่งตั้งขณะยังเหลืออายุราชการหลายปี

อายุราชการที่เหลืออยู่จึงมักถูกนำมาพิจารณาทางปฏิบัติ เพราะมีผลต่อความต่อเนื่องของนโยบาย แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่เหลืออายุราชการนานที่สุดจะต้องได้รับเลือก

สรุปให้จำง่ายที่สุด

ผู้ที่มีบทบาทในการเลือก ผบ.ตร. มีสามส่วนสำคัญ

นายกรัฐมนตรีคัดเลือกและเสนอชื่อผู้มีคุณสมบัติเหมาะสม

คณะกรรมการข้าราชการตำรวจ หรือ ก.ตร. พิจารณาให้ความเห็นชอบ

จากนั้นนำขึ้นทูลเกล้าฯ เพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งอย่างเป็นทางการ

ดังนั้น หากถามว่า “ใครเลือก ผบ.ตร.” คำตอบคือ นายกรัฐมนตรีเป็นผู้เลือกเสนอ ก.ตร.เป็นผู้ให้ความเห็นชอบ

แต่หากถามว่า “ใครแต่งตั้ง ผบ.ตร. อย่างเป็นทางการ” คำตอบคือได้รับการแต่งตั้งโดยพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ หลังผ่านกระบวนการที่กฎหมายกำหนดแล้ว