สะอึกเกิดจากอะไร ทำไมบางครั้งหยุดยาก

สะอึกเป็นอาการที่แทบทุกคนเคยเจอ อยู่ดี ๆ ก็มีเสียง “ฮึก” โผล่ขึ้นมาเป็นจังหวะ บางครั้งเกิดแค่ไม่กี่ครั้งแล้วหาย แต่บางครั้งกลับสะอึกต่อเนื่องจนน่ารำคาญ กินข้าวก็ไม่ถนัด พูดก็ขาดช่วง และยิ่งพยายามกลั้นก็เหมือนจะยิ่งสะอึกหนักกว่าเดิม

ต้นเหตุไม่ได้อยู่ที่ลำคอโดยตรง แต่อยู่ที่กล้ามเนื้อกะบังลม ซึ่งเป็นกล้ามเนื้อแผ่นใหญ่ใต้ปอด ทำหน้าที่ช่วยให้เราหายใจเข้าออก เมื่อกะบังลมหดตัวอย่างฉับพลันโดยที่เราไม่ได้ตั้งใจ อากาศจะถูกดูดเข้าปอดอย่างรวดเร็ว จากนั้นช่องเปิดบริเวณกล่องเสียงจะปิดทันที จึงเกิดเสียงสะอึกที่ได้ยิน

พูดง่าย ๆ คือ สะอึกเป็นเหมือนจังหวะหายใจที่ระบบประสาทสั่งผิดพลาดชั่วคราว

ทำไมกินเร็วแล้วสะอึก

สาเหตุที่พบบ่อยมากคือการกินเร็ว กินเยอะ หรือดื่มน้ำอัดลม เมื่อกระเพาะอาหารขยายตัวอย่างรวดเร็ว อาจไปรบกวนกะบังลมหรือเส้นประสาทที่เกี่ยวข้องกับการหายใจ จึงกระตุ้นให้เกิดการสะอึกได้

อาหารร้อนจัดหรือเย็นจัดก็อาจทำให้สะอึก เพราะอุณหภูมิที่เปลี่ยนเร็วบริเวณหลอดอาหารและกระเพาะอาหารอาจกระตุ้นเส้นประสาทในบริเวณนั้น เช่น กินของร้อนแล้วตามด้วยน้ำเย็น หรือดื่มเครื่องดื่มเย็นจัดรวดเดียว

เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ก็เป็นอีกตัวกระตุ้น เพราะทำให้กระเพาะอาหารระคายเคืองและพองตัวได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อดื่มเร็วหรือดื่มพร้อมอาหารมื้อใหญ่

นอกจากนี้ การหัวเราะแรง พูดขณะกินอาหาร กลืนอากาศเข้าไปมาก ตื่นเต้น ตกใจ หรือเครียด ก็ทำให้จังหวะการหายใจเปลี่ยนจนเกิดสะอึกได้เหมือนกัน

เส้นประสาทอะไรเกี่ยวข้อง

การสะอึกเกี่ยวข้องกับวงจรประสาทหลายส่วน โดยเฉพาะเส้นประสาทที่ควบคุมกะบังลมและอวัยวะภายใน เส้นประสาทเหล่านี้รับสัญญาณจากคอ หน้าอก กระเพาะอาหาร และสมอง เมื่อมีสิ่งใดรบกวนวงจรนี้ ระบบอาจส่งคำสั่งให้กะบังลมหดตัวซ้ำ ๆ

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมบางคนสะอึกตอนกินอิ่ม บางคนสะอึกเมื่อดื่มน้ำเร็ว และบางคนสะอึกตอนหัวเราะหรืออารมณ์เปลี่ยนกะทันหัน ทั้งหมดอาจไปกระตุ้นวงจรเดียวกันคนละทาง

ทำไมกลั้นหายใจแล้วสะอึกหยุด

วิธีแก้สะอึกที่คนใช้กันมากที่สุดคือกลั้นหายใจ ดื่มน้ำช้า ๆ หรือหายใจลงในถุงกระดาษ วิธีเหล่านี้มีหลักคล้ายกันคือพยายามเพิ่มระดับคาร์บอนไดออกไซด์ในเลือดเล็กน้อย หรือทำให้จังหวะหายใจกลับมาเป็นปกติ เมื่อระบบหายใจเปลี่ยนจังหวะ วงจรสะอึกอาจถูกตัดและหยุดลง

แต่ไม่ควรเอาถุงพลาสติกครอบศีรษะหรือปิดจมูกปิดปากแน่น เพราะเสี่ยงขาดอากาศหายใจ หากจะใช้วิธีควบคุมลมหายใจ วิธีที่ปลอดภัยกว่าคือหายใจเข้าช้า ๆ กลั้นไว้ประมาณ 5 ถึง 10 วินาที แล้วค่อยผ่อนออก หรือจิบน้ำทีละน้อยต่อเนื่อง

บางคนใช้วิธีกลืนน้ำตาลทรายหนึ่งช้อนเล็ก ความหยาบและรสหวานอาจกระตุ้นเส้นประสาทในช่องปากและลำคอ ทำให้วงจรสะอึกเปลี่ยนจังหวะได้ แต่ผลไม่เหมือนกันทุกคน

อีกวิธีที่ง่ายคือก้มตัวเล็กน้อยแล้วจิบน้ำจากขอบแก้วด้านไกล วิธีนี้ทำให้ต้องเปลี่ยนท่าหายใจและการกลืน ซึ่งอาจช่วยหยุดสะอึกได้ในบางคน

การทำให้ตกใจช่วยจริงหรือไม่

การทำให้คนสะอึกตกใจอาจทำให้อาการหยุดได้ เพราะความตกใจเปลี่ยนจังหวะหายใจและการทำงานของระบบประสาทอย่างฉับพลัน แต่ไม่ใช่วิธีที่แน่นอน และไม่ควรใช้กับผู้สูงอายุ ผู้มีโรคหัวใจ หรือคนที่มีความวิตกกังวลมาก เพราะอาจเกิดอันตรายมากกว่าประโยชน์

ความจริงแล้ว วิธีแก้สะอึกแทบทั้งหมดอาศัยหลักเดียวกัน คือเปลี่ยนจังหวะหายใจ การกลืน หรือกระตุ้นเส้นประสาทบางส่วน เพื่อให้วงจรที่ทำให้กะบังลมหดตัวหยุดลง

สะอึกธรรมดาควรนานแค่ไหน

สะอึกส่วนใหญ่กินเวลาเพียงไม่กี่นาที บางคนอาจเป็นนานถึงครึ่งชั่วโมงแล้วหายเอง ซึ่งยังถือว่าเกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะหลังมื้ออาหารหรือดื่มน้ำอัดลม

สิ่งที่ควรสังเกตไม่ใช่แค่ว่าสะอึกบ่อยหรือไม่ แต่ต้องดูว่านานผิดปกติหรือมีอาการอื่นร่วมด้วยหรือเปล่า

หากสะอึกต่อเนื่องเกิน 48 ชั่วโมง ควรไปพบแพทย์ เพราะอาจไม่ใช่สะอึกจากกระเพาะพองธรรมดา แต่อาจเกี่ยวข้องกับการระคายเคืองของเส้นประสาท โรคในทรวงอก ระบบทางเดินอาหาร ระบบประสาท หรือผลข้างเคียงจากยาบางชนิด

สะอึกเรื้อรังอาจทำให้กินไม่ได้ นอนไม่หลับ อ่อนเพลีย น้ำหนักลด หรือหายใจลำบากได้ หากเป็นต่อเนื่องหลายวัน ไม่ควรพยายามแก้ด้วยวิธีพื้นบ้านเพียงอย่างเดียว

อาการที่ควรระวังเป็นพิเศษ ได้แก่ สะอึกร่วมกับเจ็บหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด ปวดศีรษะรุนแรง กลืนลำบาก อาเจียนมาก หรือเกิดหลังได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะ อาการเหล่านี้ควรได้รับการตรวจโดยเร็ว

ยาบางชนิดทำให้สะอึกได้

ยาบางประเภทอาจกระตุ้นให้เกิดสะอึก โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อระบบประสาท ยาระงับความรู้สึก ยากลุ่มสเตียรอยด์ หรือยาบางชนิดที่ใช้ระหว่างการรักษาโรคร้ายแรง แต่ไม่ควรหยุดยาเองเพียงเพราะสงสัยว่าเป็นสาเหตุ ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเพื่อประเมินก่อน

ผู้ที่เพิ่งผ่าตัดอาจสะอึกได้จากยาสลบ การใส่ท่อช่วยหายใจ หรือการเปลี่ยนแปลงของระบบทางเดินอาหารหลังผ่าตัด หากสะอึกไม่หยุดหรือรบกวนการหายใจ ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ทันที

ทารกสะอึกบ่อยผิดปกติไหม

ทารกสะอึกบ่อยกว่าผู้ใหญ่ เพราะระบบควบคุมการหายใจและการกลืนยังพัฒนาไม่เต็มที่ อีกทั้งทารกมักกลืนอากาศขณะกินนม เมื่อกระเพาะขยายจึงกระตุ้นกะบังลมได้ง่าย

ส่วนใหญ่ไม่อันตรายและหายเอง พ่อแม่อาจช่วยโดยอุ้มพาดบ่าให้เรอ ป้อนนมช้าลง หรือแบ่งนมเป็นมื้อเล็กลง แต่หากทารกสะอึกพร้อมอาเจียนมาก ไม่กินนม หายใจผิดปกติ หรือดูซึม ควรพาไปตรวจ

ป้องกันสะอึกได้แค่ไหน

ไม่มีวิธีป้องกันได้ทั้งหมด แต่ลดโอกาสเกิดได้ด้วยการกินช้าลง เคี้ยวให้ละเอียด ไม่พูดมากระหว่างเคี้ยว หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำอัดลมรวดเดียว และไม่กินอาหารปริมาณมากเกินไปในเวลาอันสั้น

หากรู้ว่าตัวเองสะอึกง่ายจากอาหารเผ็ดจัด เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ หรือการสลับของร้อนกับของเย็น ควรลดสิ่งกระตุ้นเหล่านั้น

เวลาสะอึกไม่จำเป็นต้องรีบหาวิธีแปลก ๆ มาลองทันที ส่วนใหญ่แค่นั่งนิ่ง หายใจช้า จิบน้ำ และรอไม่กี่นาทีก็หายเอง เพราะอาการนี้มักเป็นเพียงวงจรประสาทที่สะดุดชั่วคราว ไม่ใช่โรคร้ายแรง

แต่ถ้ามันไม่ยอมหยุดนานเกินสองวัน นั่นไม่ใช่สะอึกธรรมดาที่ควรปล่อยผ่านอีกต่อไป