ภาษาอังกฤษครองโลก แต่เจ้าของภาษาจีนมากกว่า

คำถามว่าภาษาอะไรมีคนใช้มากที่สุดในโลก ตอบได้สองแบบ เพราะคำว่า “คนใช้ภาษา” อาจหมายถึงคนที่พูดภาษานั้นมาตั้งแต่เกิด หรือหมายถึงทุกคนที่พูดได้รวมทั้งผู้ที่เรียนเป็นภาษาที่สอง

ถ้านับผู้พูดทั้งหมด ภาษาอังกฤษมีคนใช้มากที่สุดในโลก ปัจจุบันมีผู้พูดภาษาอังกฤษรวมประมาณ 1,500 ล้านคน แต่ในจำนวนนี้มีเจ้าของภาษาเพียงราว 370 ล้านคน ที่เหลือมากกว่าหนึ่งพันล้านคนเรียนภาษาอังกฤษเป็นภาษาที่สองหรือภาษาต่างประเทศ

ภาษาอังกฤษจึงไม่ได้ขึ้นอันดับหนึ่งเพราะมีประชากรเจ้าของภาษามากที่สุด แต่เพราะมันถูกใช้ข้ามพรมแดนมากกว่าภาษาอื่น ทั้งในการศึกษา ธุรกิจ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี การบิน การท่องเที่ยว ภาพยนตร์ เพลง เกม และอินเทอร์เน็ต คนจากญี่ปุ่น บราซิล อียิปต์ หรือไทยที่พูดภาษากันไม่ได้ มักเปลี่ยนมาใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษากลาง

แต่ถ้านับเฉพาะคนที่พูดเป็นภาษาแม่ ภาษาจีนกลางจะอยู่ในอันดับหนึ่ง โดยมีเจ้าของภาษาเกือบหนึ่งพันล้านคน ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในจีนแผ่นดินใหญ่ ไต้หวัน และชุมชนชาวจีนในประเทศต่าง ๆ

ภาษาจีนที่คนทั่วไปเรียกรวมกันว่า “ภาษาจีน” ความจริงมีหลายกลุ่มภาษา เช่น จีนกลาง กวางตุ้ง อู๋ หมิ่น และแคะ ผู้พูดบางกลุ่มอาจอ่านตัวอักษรจีนร่วมกันได้ แต่เมื่อพูดออกเสียงแล้วอาจฟังกันไม่เข้าใจ ภาษาจีนกลางหรือแมนดารินเป็นภาษาราชการของจีน และเป็นภาษาที่ถูกสอนในโรงเรียนทั่วประเทศ จึงมีจำนวนผู้พูดสูงกว่าภาษาจีนกลุ่มอื่นมาก

ความแตกต่างนี้ทำให้ประโยคว่า “ภาษาจีนมีคนพูดมากที่สุดในโลก” ไม่ได้ผิดเสียทีเดียว หากกำลังพูดถึงจำนวนเจ้าของภาษา แต่ถ้ารวมคนที่เรียนภาษาที่สอง ภาษาอังกฤษจะขึ้นมาเป็นอันดับหนึ่งอย่างชัดเจน

ลำดับของภาษาที่มีผู้พูดรวมมากที่สุดในช่วงปัจจุบัน โดยประมาณ ได้แก่ ภาษาอังกฤษราว 1,490 ล้านคน ภาษาจีนกลางราว 1,180 ล้านคน ภาษาฮินดีราว 610 ล้านคน ภาษาสเปนราว 560 ล้านคน ตามด้วยภาษาอาหรับมาตรฐาน ภาษาฝรั่งเศส ภาษาเบงกาลี ภาษาโปรตุเกส ภาษาอินโดนีเซีย และภาษาอูรดู

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่จำนวนที่ตายตัว เพราะการนับผู้ใช้ภาษามีรายละเอียดมากกว่าการนับประชากร คนหนึ่งคนสามารถพูดได้หลายภาษา บางคนพูดภาษาอังกฤษได้คล่องจนใช้ทำงานได้ แต่บางคนรู้เพียงประโยคพื้นฐาน การสำรวจแต่ละแห่งจึงอาจกำหนดคำว่า “พูดได้” แตกต่างกัน

ภาษาอาหรับเป็นตัวอย่างที่เห็นความซับซ้อนได้ชัด คนในอียิปต์ โมร็อกโก อิรัก หรือซาอุดีอาระเบียต่างใช้ภาษาอาหรับ แต่ภาษาอาหรับที่พูดในชีวิตประจำวันมีหลายสำเนียงและแตกต่างกันมาก ส่วนภาษาอาหรับมาตรฐานที่พบในข่าว เอกสารราชการ และโรงเรียน มักเป็นภาษาที่เรียนเพิ่มเติม ไม่ใช่ภาษาพูดแรกของเด็กส่วนใหญ่

ภาษาฮินดีกับภาษาอูรดูก็มีความใกล้เคียงกันมากในภาษาพูดทั่วไป ผู้พูดสองภาษานี้มักสื่อสารกันได้ แต่ใช้ระบบตัวเขียนต่างกันและมีประวัติทางวัฒนธรรมต่างกัน ฐานข้อมูลภาษาจึงมักแยกออกเป็นสองภาษา หากนำมานับรวมกัน จำนวนผู้พูดก็จะเปลี่ยนไปอีกมาก

ภาษามลายูกับภาษาอินโดนีเซียมีลักษณะคล้ายกัน ทั้งสองพัฒนามาจากรากภาษาที่ใกล้กันและยังสื่อสารข้ามกันได้ในระดับหนึ่ง แต่ถูกนับแยกตามมาตรฐานของแต่ละประเทศ เรื่องเหล่านี้ทำให้การจัดอันดับภาษาไม่เหมือนการจัดอันดับจำนวนประชากรที่สามารถรวมตัวเลขได้ตรงไปตรงมา

ภาษาอังกฤษแพร่ไปทั่วโลกจากประวัติศาสตร์ของจักรวรรดิอังกฤษ ซึ่งเคยปกครองดินแดนในหลายทวีป ต่อมาสหรัฐอเมริกากลายเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และวัฒนธรรม ภาษาอังกฤษจึงยิ่งมีบทบาทมากขึ้น ประเทศจำนวนมากเลือกสอนภาษาอังกฤษในโรงเรียน แม้ไม่เคยเป็นอาณานิคมของอังกฤษก็ตาม

อีกเหตุผลหนึ่งคือจำนวนประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษอย่างเป็นทางการหรือใช้ในระบบราชการ มีทั้งสหราชอาณาจักร สหรัฐอเมริกา แคนาดา ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ อินเดีย สิงคโปร์ แอฟริกาใต้ ไนจีเรีย เคนยา และอีกหลายประเทศ แม้ประชาชนในบางประเทศจะพูดภาษาท้องถิ่นที่บ้าน แต่เมื่อเรียนหนังสือ ติดต่อราชการ หรือทำธุรกิจ พวกเขาอาจต้องใช้ภาษาอังกฤษ

ภาษาจีนกลางมีฐานผู้พูดขนาดใหญ่เพราะจีนมีประชากรมหาศาล แต่การใช้งานนอกชุมชนชาวจีนยังไม่กระจายเท่าภาษาอังกฤษ คนที่ไม่ได้มีพื้นฐานภาษาจีนต้องเรียนทั้งเสียงวรรณยุกต์ คำศัพท์ และอักษรจีนจำนวนมาก ขณะที่ภาษาอังกฤษใช้อักษรละตินซึ่งหลายประเทศคุ้นเคยอยู่แล้ว จึงถูกเลือกเป็นภาษากลางได้ง่ายกว่าในหลายพื้นที่

ภาษาสเปนมีจุดเด่นต่างออกไป เพราะมีเจ้าของภาษาจำนวนมากกระจายอยู่หลายประเทศ ตั้งแต่สเปน เม็กซิโก อเมริกากลาง ไปจนถึงอเมริกาใต้เกือบทั้งทวีป นอกจากนี้ยังมีชุมชนผู้ใช้ภาษาสเปนขนาดใหญ่ในสหรัฐอเมริกา หากนับเฉพาะเจ้าของภาษา ภาษาสเปนอยู่เหนือภาษาอังกฤษ

ภาษาฮินดีมีผู้พูดจำนวนมากจากประชากรของอินเดีย แต่ไม่ได้เป็นภาษาแม่ของคนอินเดียทุกคน อินเดียมีภาษาหลักหลายสิบภาษา เช่น เบงกาลี มราฐี เตลูกู ทมิฬ คุชราต และกันนาดา คนอินเดียจำนวนหนึ่งจึงใช้ภาษาท้องถิ่นที่บ้าน ใช้ฮินดีติดต่อกับคนต่างรัฐ และใช้ภาษาอังกฤษในการศึกษาหรือทำงาน

ภาษาฝรั่งเศสมีเจ้าของภาษาไม่มากเท่าภาษาสเปนหรือโปรตุเกส แต่มีผู้ใช้เป็นภาษาที่สองจำนวนมาก โดยเฉพาะในแอฟริกา หลายประเทศใช้ภาษาฝรั่งเศสในโรงเรียน ราชการ และการสื่อสารระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ ประชากรในประเทศเหล่านี้กำลังเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จำนวนผู้พูดภาษาฝรั่งเศสจึงมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น แม้ศูนย์กลางของผู้ใช้จะไม่ได้อยู่ในฝรั่งเศสเพียงแห่งเดียว

ส่วนภาษาไทยมีผู้พูดรวมประมาณหลายสิบล้านคน ตัวเลขอาจต่างกันตามวิธีนับ เพราะประชาชนบางส่วนมีภาษาถิ่นหรือภาษาชาติพันธุ์เป็นภาษาแรก แล้วเรียนภาษาไทยมาตรฐานจากโรงเรียนและสื่อ ภาษาไทยจึงมีผู้ใช้เป็นภาษาที่สองภายในประเทศไทยอยู่ไม่น้อย แต่ยังไม่ได้เป็นภาษากลางระดับนานาชาติแบบภาษาอังกฤษ

ภาษาที่มีคนใช้มาก ไม่ได้หมายความว่าเป็นภาษาที่เก่าแก่ที่สุด ง่ายที่สุด หรือดีกว่าภาษาอื่น จำนวนผู้พูดมักสะท้อนขนาดประชากร ประวัติศาสตร์การเมือง การอพยพ ระบบการศึกษา และอำนาจทางเศรษฐกิจมากกว่า ภาษาเล็กที่มีผู้พูดเพียงไม่กี่พันคนสามารถมีคำศัพท์ ความรู้ และวรรณกรรมที่ละเอียดไม่แพ้ภาษาขนาดใหญ่

โลกมีภาษาที่ใช้งานอยู่มากกว่าเจ็ดพันภาษา แต่ประชากรส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในภาษาขนาดใหญ่เพียงไม่กี่ร้อยภาษา ขณะเดียวกันภาษาชุมชนจำนวนมากกำลังมีผู้พูดลดลง เมื่อเด็กหันไปใช้ภาษาที่ช่วยให้เรียนต่อหรือหางานได้มากกว่า ภาษาของครอบครัวอาจค่อย ๆ เหลือใช้เฉพาะในหมู่ผู้สูงอายุ

ดังนั้นคำตอบที่ตรงที่สุดคือ ภาษาอังกฤษมีผู้พูดรวมมากที่สุดในโลก เพราะมีคนเรียนเป็นภาษาที่สองจำนวนมหาศาล ส่วนภาษาจีนกลางมีเจ้าของภาษามากที่สุด หากเห็นการจัดอันดับสองแบบให้ผลไม่เหมือนกัน ไม่จำเป็นต้องมีฝ่ายใดผิด เพียงแต่กำลังนับคนละเกณฑ์เท่านั้น