ไม่เจอตัวผู้นานเกือบ 4 ปี แต่ยังออกลูกได้! ฉลามตัวเมียเก็บน้ำเชื้อรอเวลาตั้งท้องจริงหรือ?

ฟังดูเหมือนเรื่องแต่ง แต่เป็นความสามารถที่พบได้จริงในฉลามบางชนิด

ตัวเมียสามารถเก็บอสุจิที่ยังมีชีวิตไว้ภายในระบบสืบพันธุ์เป็นเวลานาน แล้วนำมาใช้ปฏิสนธิกับไข่ในภายหลังได้

กรณีที่โด่งดังที่สุดเกิดกับ ฉลามไผ่แถบน้ำตาล ตัวหนึ่ง ซึ่งออกลูกได้สำเร็จ หลังถูกแยกจากฉลามตัวผู้นานถึง 45 เดือน หรือเกือบ 4 ปี

แยกจากตัวผู้หลายปี แต่ไข่กลับฟักเป็นลูกฉลาม

ฉลามตัวเมียตัวนี้อาศัยอยู่ในพิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำที่สหรัฐอเมริกา และถูกย้ายไปอยู่ในบ่อที่มีเฉพาะตัวเมียตั้งแต่ปี 2007

หลายปีต่อมา มันวางไข่ตามปกติ เจ้าหน้าที่จึงไม่ได้คาดหวังว่าไข่จะฟัก เพราะไม่มีตัวผู้อยู่ในบ่อนานแล้ว แต่หนึ่งในไข่กลับพัฒนาเป็นลูกฉลามที่แข็งแรง

การตรวจสารพันธุกรรมพบว่าลูกฉลามมีพันธุกรรมจากทั้งแม่และพ่อ จึงตัดความเป็นไปได้เรื่องการสืบพันธุ์โดยไม่ใช้ตัวผู้ออกไป นักวิจัยสรุปว่าแม่ฉลามน่าจะเก็บอสุจิจากการผสมพันธุ์ครั้งเก่าไว้นานประมาณ 45 เดือน ก่อนนำมาใช้ปฏิสนธิกับไข่

ฉลามเก็บน้ำเชื้อไว้ตรงไหน?

ฉลามและปลากระดูกอ่อนหลายชนิดมีต่อมในท่อนำไข่ที่เรียกว่า oviducal gland ภายในมีท่อขนาดเล็กซึ่งสามารถกักเก็บอสุจิไว้ได้

บริเวณนี้ช่วยรักษาอสุจิให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้งานเป็นเวลาหลายเดือน หรือในบางกรณีอาจนานหลายปี เมื่อร่างกายตัวเมียตกไข่ อสุจิจึงถูกปล่อยออกมาปฏิสนธิ ก่อนสร้างเปลือกไข่หรือพัฒนาตัวอ่อนต่อไป 

ฉลามเลือกเวลาตั้งท้องเองได้หรือไม่?

สิ่งที่เกิดขึ้นน่าจะถูกควบคุมด้วยวงจรสืบพันธุ์ ฮอร์โมน การตกไข่ ฤดูกาล อุณหภูมิ และความพร้อมของร่างกาย การเก็บอสุจิจึงช่วยให้การผสมพันธุ์กับการปฏิสนธิไม่จำเป็นต้องเกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน

พูดง่าย ๆ คือ มันไม่ได้เปิดคลังอสุจิขึ้นมาใช้ตามใจ แต่ร่างกายสามารถเก็บไว้จนถึงช่วงที่เงื่อนไขเหมาะสม

ทำไมต้องเก็บไว้นานขนาดนั้น?

ฉลามบางชนิดเดินทางไกลและไม่ได้พบคู่บ่อย ตัวเมียอาจผสมพันธุ์ในพื้นที่หนึ่ง ก่อนย้ายไปออกลูกหรือวางไข่อีกพื้นที่ในอีกหลายเดือนต่อมา

การเก็บอสุจิจึงช่วยเพิ่มโอกาสสืบพันธุ์ แม้ในช่วงที่หาตัวผู้ไม่ได้ นอกจากนี้ หากตัวเมียผสมพันธุ์กับตัวผู้หลายตัว อสุจิที่เก็บไว้ก็อาจทำให้ลูกในครอกเดียวกันมีพ่อมากกว่าหนึ่งตัวได้

ความสามารถนี้จึงเป็นเหมือน “ประกันทางธรรมชาติ” ช่วยให้ฉลามยังสามารถมีลูกได้ แม้จำนวนคู่ผสมพันธุ์หรือโอกาสพบกันจะมีจำกัด

อย่าสับสนกับการตั้งท้องโดยไม่มีตัวผู้

ฉลามบางชนิดสามารถสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ หรือ parthenogenesis ได้จริง โดยไข่พัฒนาเป็นตัวอ่อนโดยไม่รับพันธุกรรมจากตัวผู้

แต่การเก็บอสุจิเป็นคนละเรื่อง เพราะลูกยังเกิดจากอสุจิของตัวผู้ที่ผสมพันธุ์ไว้ก่อนหน้านั้น นักวิทยาศาสตร์จึงต้องตรวจดีเอ็นเอเพื่อแยกให้ออกว่า ลูกฉลามเกิดจากอสุจิเก่า หรือเกิดจากการสืบพันธุ์โดยไม่มีพ่อ