อีสุกอีใส ติดต่อยังไง ดูแลแบบไหน

อีสุกอีใสเป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่หลายคนคุ้นชื่อ เพราะมักพบในเด็กและแพร่กันง่ายในโรงเรียนหรือในบ้าน อาการเด่นคือมีไข้ อ่อนเพลีย แล้วตามด้วยผื่นแดงและตุ่มน้ำใสขึ้นตามตัว แม้คนส่วนใหญ่จะหายได้เอง แต่โรคนี้ไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องเล็กเสมอไป เพราะบางคนมีโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อน โดยเฉพาะผู้ใหญ่ หญิงตั้งครรภ์ ทารกแรกเกิด และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ

สาเหตุของอีสุกอีใสมาจากเชื้อไวรัสวาริเซลลา ซอสเตอร์ เชื้อชนิดเดียวกับที่ทำให้เกิดงูสวัดในภายหลัง เมื่อคนหนึ่งติดอีสุกอีใสและหายแล้ว เชื้อไม่ได้หายออกจากร่างกายทั้งหมด แต่จะซ่อนอยู่ตามปมประสาท หากวันหนึ่งภูมิคุ้มกันลดลง เชื้ออาจกลับมาทำให้เกิดงูสวัดได้

โรคนี้ติดต่อได้ง่ายมาก เชื้อแพร่ผ่านละอองฝอยจากการไอ จาม การพูดคุยใกล้ชิด รวมถึงการสัมผัสน้ำจากตุ่มโดยตรง คนป่วยสามารถแพร่เชื้อได้ตั้งแต่ประมาณหนึ่งถึงสองวันก่อนผื่นขึ้น และยังแพร่ต่อไปจนกว่าตุ่มทั้งหมดจะแห้งตกสะเก็ด ช่วงนี้มักกินเวลาประมาณหนึ่งสัปดาห์ แต่บางคนอาจนานกว่านั้น

หลังรับเชื้อ อาการมักยังไม่เกิดทันที ระยะฟักตัวโดยทั่วไปอยู่ราวสิบถึงยี่สิบเอ็ดวัน จากนั้นอาจเริ่มด้วยไข้ต่ำหรือไข้สูง ปวดศีรษะ เบื่ออาหาร อ่อนเพลีย หรือปวดเมื่อย บางคนแทบไม่มีอาการนำ แล้วจึงเริ่มมีผื่นแดงขึ้นตามลำตัว หน้า หนังศีรษะ และกระจายไปแขนขา

ลักษณะสำคัญของผื่นอีสุกอีใสคือ ผื่นมักขึ้นเป็นระลอก ทำให้ในเวลาเดียวกันสามารถเห็นได้ทั้งจุดแดง ตุ่มนูน ตุ่มน้ำใส ตุ่มขุ่น และสะเก็ดอยู่บนผิวหนังพร้อมกัน ตุ่มมักคันมาก บางคนมีตุ่มในปาก คอ รอบดวงตา หรือบริเวณอวัยวะเพศ ซึ่งอาจทำให้เจ็บและกินอาหารลำบาก

อาการคันเป็นปัญหาที่รบกวนมากที่สุดอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะในเด็ก หากเกาจนตุ่มแตก เชื้อแบคทีเรียจากมือหรือเล็บอาจเข้าไปทำให้แผลติดเชื้อ บวมแดง เป็นหนอง และทิ้งรอยแผลเป็นได้ การตัดเล็บให้สั้น ล้างมือบ่อย ใส่เสื้อผ้าบางระบายอากาศ และหลีกเลี่ยงอากาศร้อนจัดจึงช่วยลดการเกาได้

การดูแลเบื้องต้นคือพักผ่อนให้เพียงพอ ดื่มน้ำบ่อย ๆ และกินอาหารอ่อนหากมีแผลในปาก ถ้ามีไข้สามารถใช้ยาพาราเซตามอลตามขนาดที่เหมาะสมกับอายุและน้ำหนักได้ แต่ไม่ควรให้เด็กหรือวัยรุ่นที่เป็นอีสุกอีใสกินยาแอสไพริน เพราะมีความเกี่ยวข้องกับภาวะแทรกซ้อนรุนแรงที่กระทบตับและสมอง

ยาแก้อักเสบบางชนิด เช่น ไอบูโพรเฟน ไม่ควรใช้เองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ในผู้ป่วยอีสุกอีใส เนื่องจากมีรายงานความสัมพันธ์กับการติดเชื้อผิวหนังที่รุนแรงในบางกรณี หากจำเป็นต้องใช้ยาลดไข้หรือยาแก้ปวด ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรแนะนำโดยดูจากอายุ น้ำหนัก โรคประจำตัว และยาที่ใช้อยู่

การอาบน้ำทำได้ตามปกติ ไม่จำเป็นต้องงดน้ำ ควรใช้น้ำอุณหภูมิพอเหมาะ สบู่อ่อน และซับตัวเบา ๆ ไม่ถูแรง เพราะการปล่อยให้เหงื่อและสิ่งสกปรกสะสมอาจยิ่งทำให้คันและเสี่ยงติดเชื้อผิวหนัง บางคนรู้สึกดีขึ้นจากการประคบเย็นหรือทาโลชั่นลดอาการคันที่เหมาะสม แต่ไม่ควรเจาะ บีบ หรือแกะตุ่ม

ยาต้านไวรัสไม่ได้จำเป็นสำหรับทุกคน เด็กสุขภาพดีที่อาการไม่มากมักหายได้เอง แต่แพทย์อาจพิจารณาให้ยาต้านไวรัสในผู้ใหญ่ ผู้ที่มีโรคเรื้อรังบางชนิด ผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ ผู้ที่กินยากดภูมิ หรือผู้ที่เสี่ยงเกิดโรครุนแรง ยากลุ่มนี้มักได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มใช้เร็วหลังผื่นขึ้น จึงไม่ควรซื้อยากินเองหรือรอจนมีอาการหนัก

อีสุกอีใสในผู้ใหญ่มักมีอาการหนักกว่าเด็ก มีไข้สูงกว่า ตุ่มมากกว่า และมีความเสี่ยงต่อปอดอักเสบมากขึ้น หากผู้ใหญ่เริ่มมีผื่นคล้ายอีสุกอีใส ควรติดต่อสถานพยาบาลเพื่อประเมิน โดยเฉพาะหากมีไอ หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ซึม หรืออ่อนเพลียผิดปกติ

หญิงตั้งครรภ์ที่ไม่แน่ใจว่าเคยเป็นอีสุกอีใสหรือเคยฉีดวัคซีนหรือไม่ หากสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยควรรีบปรึกษาแพทย์ ไม่ควรรอให้มีผื่นก่อน เพราะการติดเชื้อระหว่างตั้งครรภ์อาจมีผลต่อแม่และทารกแตกต่างกันตามช่วงอายุครรภ์ และอาจต้องพิจารณาการป้องกันเฉพาะกรณี

ทารกแรกเกิด ผู้ที่เป็นมะเร็ง ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ ผู้ติดเชื้อที่ทำให้ภูมิคุ้มกันลดลง และผู้ที่ใช้ยากดภูมิหรือสเตียรอยด์ขนาดสูง อาจมีอาการรุนแรงกว่าคนทั่วไป เชื้ออาจกระจายไปปอด ตับ สมอง หรืออวัยวะอื่น จึงควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสผู้ป่วย และรีบปรึกษาแพทย์หากเกิดการสัมผัสโดยไม่ตั้งใจ

อาการที่ควรไปพบแพทย์ทันที ได้แก่ หายใจลำบาก หอบ เจ็บหน้าอก ซึมลง สับสน เดินเซ ชัก ปวดศีรษะรุนแรง อาเจียนมาก ดื่มน้ำไม่ได้ ปัสสาวะน้อย ไข้สูงต่อเนื่อง ผื่นรอบดวงตา ตาแดงมาก หรือบริเวณตุ่มมีอาการบวมแดงร้อน เจ็บมาก และมีหนอง เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะแทรกซ้อน

ช่วงที่ยังแพร่เชื้อ ผู้ป่วยควรหยุดเรียน หยุดงาน และหลีกเลี่ยงการใช้ของร่วมกับผู้อื่น โดยเฉพาะผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า เครื่องนอน และของใช้ส่วนตัว ควรแยกจากหญิงตั้งครรภ์ ทารก และผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำจนกว่าตุ่มทุกเม็ดจะแห้งเป็นสะเก็ด ไม่ควรดูเพียงว่าไข้ลดแล้ว เพราะแม้ไม่มีไข้ก็ยังแพร่เชื้อได้หากยังมีตุ่มน้ำอยู่

วัคซีนอีสุกอีใสช่วยลดโอกาสติดเชื้อ และหากติดหลังฉีด อาการมักเบากว่า ตุ่มน้อยกว่า และความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนลดลง ผู้ที่ไม่เคยเป็นโรค ไม่เคยฉีดวัคซีน หรือจำประวัติไม่ได้ สามารถปรึกษาสถานพยาบาลเพื่อประเมินความเหมาะสมได้ แต่หญิงตั้งครรภ์และผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำบางกลุ่มอาจไม่เหมาะกับวัคซีนชนิดเชื้อเป็น จึงต้องให้แพทย์ประเมินก่อน

คนที่เคยเป็นอีสุกอีใสแล้วมักมีภูมิคุ้มกันระยะยาว แต่ในบางกรณีอาจติดซ้ำได้ แม้จะพบไม่บ่อย ส่วนการเป็นงูสวัดไม่ได้หมายถึงการติดอีสุกอีใสครั้งใหม่ แต่เป็นเชื้อเดิมที่กลับมาทำงานอีกครั้ง อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใสหรือไม่เคยมีภูมิ อาจติดเชื้อจากการสัมผัสตุ่มงูสวัดและป่วยเป็นอีสุกอีใสได้

โดยทั่วไปตุ่มจะค่อย ๆ แห้งและตกสะเก็ดภายในหนึ่งถึงสองสัปดาห์ รอยคล้ำหลังแผลหายอาจอยู่ต่อหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน แล้วค่อย ๆ จางลง การหลีกเลี่ยงการเกา การป้องกันแผลติดเชื้อ และการไม่แกะสะเก็ด จะช่วยลดโอกาสเกิดแผลเป็นได้มากกว่าการหายาทาราคาแพง

สิ่งสำคัญที่สุดคือแยกผู้ป่วยในช่วงแพร่เชื้อ ดูแลไข้และอาการคันอย่างถูกวิธี ไม่ใช้ยาที่ไม่เหมาะสม และสังเกตอาการอันตราย หากผู้ป่วยอยู่ในกลุ่มเสี่ยงหรือมีอาการผิดปกติ ไม่ควรรอดูเอง เพราะอีสุกอีใสที่ดูเหมือนโรคผื่นธรรมดาอาจรุนแรงได้ในบางคน