สัตว์เป็น LGBTQ+ ได้ไหมในมุมวิทยาศาสตร์

สัตว์หลายชนิดมีพฤติกรรมทางเพศกับเพศเดียวกันจริง ตั้งแต่การเกี้ยวพาราสี การจับคู่ การสัมผัสอวัยวะเพศ ไปจนถึงการร่วมเลี้ยงลูก แต่การบอกว่าสัตว์เหล่านั้น “เป็น LGBTQ+” เหมือนมนุษย์หรือไม่ ต้องแยกให้ชัดระหว่างพฤติกรรมที่นักวิทยาศาสตร์สังเกตได้ กับอัตลักษณ์ภายในที่สัตว์ไม่สามารถอธิบายให้เราฟังได้

คำว่า LGBTQ+ ของมนุษย์ครอบคลุมทั้งรสนิยมทางเพศ อัตลักษณ์ทางเพศ และประสบการณ์ทางสังคม เช่น การรู้ว่าตัวเองเป็นใคร รู้สึกดึงดูดกับใคร รวมถึงการเลือกคำที่ใช้เรียกตัวเอง สัตว์ไม่สามารถบอกความรู้สึกเหล่านี้ด้วยภาษาได้ นักชีววิทยาจึงมักใช้คำว่า “พฤติกรรมทางเพศระหว่างสัตว์เพศเดียวกัน” มากกว่าการระบุว่าสัตว์ตัวหนึ่งเป็นเกย์ เลสเบี้ยน หรือไบเซ็กชวลโดยตรง

อย่างไรก็ตาม พฤติกรรมระหว่างเพศเดียวกันไม่ใช่เรื่องหายากหรือผิดธรรมชาติ มีรายงานในสัตว์มากกว่า 1,500 ชนิด กระจายอยู่ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก ปลา สัตว์เลื้อยคลาน สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ แมลง และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอีกหลายกลุ่ม จำนวนจริงอาจมากกว่านี้ เพราะสัตว์จำนวนมากยังไม่เคยถูกติดตามพฤติกรรมอย่างละเอียด และในอดีตนักวิจัยบางคนไม่ได้จดบันทึกพฤติกรรมลักษณะนี้เป็นหัวข้อสำคัญ

ตัวอย่างที่คนรู้จักกันดีคือเพนกวินเพศผู้บางคู่ ซึ่งสร้างสายสัมพันธ์ ทำรัง และช่วยกันกกไข่ หากได้รับไข่จากผู้ดูแลหรือเก็บไข่ที่ถูกทอดทิ้งมาเลี้ยง ทั้งคู่สามารถผลัดกันเฝ้ารังและดูแลลูกได้คล้ายคู่เพศผู้กับเพศเมีย แต่ไม่ได้หมายความว่าเพนกวินเพศผู้ทุกคู่จะอยู่ด้วยกันตลอดชีวิต บางคู่จับกันเพียงฤดูกาลเดียว ขณะที่บางคู่กลับมาหากันหลายปี

นกอัลบาทรอสบางประชากรมีคู่เพศเมียอยู่ร่วมกัน โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีจำนวนเพศเมียมากกว่าเพศผู้ เพศเมียอาจผสมพันธุ์กับเพศผู้แล้วนำไข่มาเลี้ยงร่วมกับเพศเมียอีกตัว ทั้งคู่ผลัดกันกกไข่และหาอาหารให้ลูก การจับคู่ลักษณะนี้ช่วยให้เพศเมียยังมีโอกาสเลี้ยงลูกสำเร็จ แม้จำนวนคู่ต่างเพศในพื้นที่จะไม่สมดุล

โลมาปากขวดเพศผู้มีพฤติกรรมสัมผัสและกิจกรรมทางเพศกับเพศผู้ด้วยกันค่อนข้างชัดเจน ความสัมพันธ์ดังกล่าวไม่ได้มีเพียงเรื่องการสืบพันธุ์ แต่เกี่ยวข้องกับการสร้างพันธมิตร โลมาเพศผู้ที่สนิทกันอาจร่วมมือกันหาอาหาร ป้องกันตัว หรือแข่งขันกับกลุ่มอื่น พฤติกรรมทางเพศจึงเป็นส่วนหนึ่งของการรักษาความสัมพันธ์ในกลุ่ม

โบโนโบเป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัดว่ากิจกรรมทางเพศไม่ได้เกิดขึ้นเพื่อมีลูกเท่านั้น ทั้งเพศผู้และเพศเมียมีพฤติกรรมกับเพศเดียวกัน ใช้ลดความตึงเครียดหลังการแย่งอาหาร เชื่อมความสัมพันธ์ และคืนดีกันหลังความขัดแย้ง สำหรับโบโนโบ การสัมผัสทางเพศเป็นเครื่องมือทางสังคมอย่างหนึ่ง คล้ายการกอด การเล่น หรือการดูแลขนในสัตว์ชนิดอื่น

ลิงแสมบางกลุ่มก็มีพฤติกรรมระหว่างเพศผู้ซ้ำ ๆ และไม่ได้เกิดเพียงครั้งเดียวจากความสับสน นักวิจัยพบว่าตัวผู้บางตัวมีแนวโน้มเลือกคู่เพศเดียวกันมากกว่าตัวอื่นอย่างต่อเนื่อง พฤติกรรมนี้อาจเกี่ยวข้องกับทั้งความชอบเฉพาะตัว ความสัมพันธ์ทางสังคม ฮอร์โมน ประสบการณ์ และสภาพแวดล้อม ไม่มีคำอธิบายเดียวที่ใช้ได้กับสัตว์ทุกชนิด

ยีราฟเพศผู้มักมีการเกี้ยวพาราสีและขึ้นคร่อมเพศผู้ด้วยกัน การกระทำบางครั้งเกี่ยวข้องกับการทดสอบกำลังหรือการจัดลำดับในฝูง แต่หลายเหตุการณ์มีรูปแบบคล้ายการเกี้ยวพาราสีจริง นักวิทยาศาสตร์จึงไม่ควรสรุปทุกกรณีว่าเป็นการต่อสู้ และก็ไม่ควรสรุปทุกกรณีว่าเป็นความรักแบบมนุษย์ ต้องพิจารณาจากพฤติกรรมรอบข้างและความสัมพันธ์ระยะยาวของสัตว์แต่ละคู่

แกะบ้านเพศผู้บางตัวแสดงความสนใจทางเพศต่อเพศผู้เป็นหลัก แม้จะมีแกะเพศเมียที่พร้อมผสมพันธุ์อยู่ใกล้ ๆ ก็ตาม ตัวอย่างนี้น่าสนใจเพราะเป็นพฤติกรรมที่ค่อนข้างคงที่ ไม่ใช่เพียงการขึ้นคร่อมเพื่อแสดงอำนาจ นักวิจัยจึงใช้แกะเป็นหนึ่งในสัตว์ที่ศึกษากลไกของความชอบทางเพศ ทั้งเรื่องสมอง ฮอร์โมน และพัฒนาการ

ส่วนคำว่าไบเซ็กชวล หากใช้ในความหมายกว้างว่าเป็นสัตว์ที่มีพฤติกรรมทางเพศกับทั้งเพศผู้และเพศเมีย ก็พบได้ในหลายชนิด เช่น โบโนโบ โลมา และไพรเมตบางชนิด แต่เรายังไม่สามารถรู้ว่าสัตว์นิยามตัวเองอย่างไร สิ่งที่บอกได้มีเพียงรูปแบบการเลือกคู่และพฤติกรรมที่เกิดซ้ำ

เรื่องเพศของสัตว์ยังซับซ้อนกว่าการแบ่งเป็นเพศผู้กับเพศเมียตลอดชีวิต ปลาการ์ตูนเกิดมาเป็นเพศผู้และสามารถเปลี่ยนเป็นเพศเมียได้ เมื่อเพศเมียตัวหลักของฝูงตาย เพศผู้ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดจะเปลี่ยนระบบสืบพันธุ์และรับบทเป็นเพศเมีย ปลานกขุนทองหลายชนิดเปลี่ยนจากเพศเมียเป็นเพศผู้ได้ตามโครงสร้างของฝูง ขณะที่ปลาบางชนิดเปลี่ยนเพศได้มากกว่าหนึ่งครั้ง

การเปลี่ยนเพศของปลาเป็นกระบวนการทางชีววิทยาที่เกี่ยวข้องกับฮอร์โมน อวัยวะสืบพันธุ์ และสภาพสังคมในฝูง จึงไม่ควรนำไปเท่ากับคำว่า “คนข้ามเพศ” โดยตรง คนข้ามเพศหมายถึงมนุษย์ที่มีอัตลักษณ์ทางเพศไม่ตรงกับเพศที่ถูกกำหนดเมื่อเกิด ซึ่งเกี่ยวข้องกับการรับรู้ตัวตน ภาษา วัฒนธรรม และชีวิตในสังคม ส่วนปลาที่เปลี่ยนเพศไม่ได้กำลังประกาศอัตลักษณ์ แต่กำลังตอบสนองต่อระบบสืบพันธุ์ตามธรรมชาติของสายพันธุ์

สัตว์บางชนิดยังมีลักษณะเพศที่ไม่เข้ากับกรอบเพศผู้หรือเพศเมียแบบง่าย เช่น สัตว์ที่มีอวัยวะสืบพันธุ์ของทั้งสองเพศในตัวเดียว หอยทากและไส้เดือนจำนวนมากเป็นกะเทยตามธรรมชาติ แต่ยังคงต้องผสมพันธุ์กับอีกตัวเพื่อแลกเปลี่ยนเซลล์สืบพันธุ์ ปลาบางชนิดสามารถผลิตทั้งไข่และอสุจิในช่วงเวลาเดียวกันหรือคนละช่วงชีวิต ความหลากหลายเหล่านี้แสดงว่าระบบเพศในธรรมชาติไม่ได้มีรูปแบบเดียว

เหตุผลที่สัตว์มีพฤติกรรมกับเพศเดียวกันก็แตกต่างกัน บางชนิดใช้สร้างความสัมพันธ์ บางชนิดลดความขัดแย้ง บางชนิดฝึกพฤติกรรมก่อนเข้าสู่วัยผสมพันธุ์ บางชนิดอาจเลือกไม่แม่นเมื่ออยู่ในสภาพที่มองเห็นหรือรับกลิ่นได้ยาก และบางตัวอาจมีความชอบต่อเพศเดียวกันอย่างสม่ำเสมอ การพยายามหาคำอธิบายเดียว เช่น “ทำเพื่อแสดงอำนาจเท่านั้น” หรือ “ทำเพราะไม่มีเพศตรงข้าม” จึงไม่ตรงกับหลักฐานทั้งหมด

สิ่งที่วิทยาศาสตร์ตอบได้แน่นอนคือ ความสัมพันธ์และพฤติกรรมทางเพศระหว่างเพศเดียวกันเกิดขึ้นเองในธรรมชาติ ไม่ได้มีเฉพาะมนุษย์ และไม่ได้เพิ่งเกิดในยุคปัจจุบัน ส่วนคำถามว่าสัตว์ตัวนั้นรู้สึกว่าตัวเองเป็นเกย์ เลสเบี้ยน ไบเซ็กชวล หรือมีอัตลักษณ์ทางเพศแบบใด เรายังไม่มีวิธีถามและตรวจสอบโดยตรง

ดังนั้นจะพูดว่า “สัตว์มีพฤติกรรมคล้ายสิ่งที่มนุษย์เรียกว่า LGBTQ+” ได้ แต่ควรระวังการนำคำเรียกและประสบการณ์ของมนุษย์ไปครอบสัตว์ทั้งหมด ธรรมชาติไม่ได้มีเพียงคู่เพศผู้กับเพศเมียที่พบกันเพื่อผลิตลูก ทุกชนิดมีระบบสังคม การสืบพันธุ์ และความสัมพันธ์ต่างกัน บางคู่ผสมพันธุ์ บางคู่สร้างพันธมิตร บางคู่เลี้ยงลูกด้วยกัน และบางตัวเปลี่ยนเพศตามช่วงชีวิต ความหลากหลายทางเพศและพฤติกรรมจึงเป็นส่วนหนึ่งของโลกสัตว์มานานก่อนที่มนุษย์จะสร้างคำศัพท์มาใช้อธิบายมัน