กระป๋องละล้าน! ตำนาน 'ขี้ใส่กระป๋อง' ดักขายคนรวย

นึกภาพกระป๋องโลหะขนาดเล็ก หน้าตาคล้ายอาหารกระป๋องทั่วไป

แต่บนฉลากกลับพิมพ์คำว่า “Artist’s Shit” พร้อมระบุน้ำหนักสุทธิ 30 กรัม

ภายในไม่ได้อ้างว่าเป็นปลา เนื้อ หรืออาหารชนิดใด แต่เป็น

"อึ"ของศิลปินผู้สร้างมันเอง

นี่คือผลงานชื่อ Merda d’artista หรือ Artist’s Shit ของศิลปินชาวอิตาลี ปิเอโร มันโซนี (Piero Manzoni) หนึ่งในผลงานศิลปะแนวความคิดที่ทั้งฉาวโฉ่ ชวนขยะแขยง และมีราคาสูงอย่างไม่น่าเชื่อ

"อึ!" 90 กระป๋อง

เดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1961 มันโซนี้ผลิตกระป๋องชุดนี้จำนวน 90 ใบ แต่ละใบมีหมายเลขและลายเซ็น พร้อมฉลากภาษาอิตาลี อังกฤษ ฝรั่งเศส และเยอรมัน

ระบุว่าบรรจุ “ขรี้*ศิลปิน” น้ำหนักสุทธิ 30 กรัม เก็บรักษาตามธรรมชาติ และผลิตในอิตาลี 

มันโซนีไม่ได้ตั้งราคาตามต้นทุนกระป๋อง แต่กำหนดให้ผู้ซื้อต้องจ่ายตาม ราคาทองคำน้ำหนัก 30 กรัมในขณะนั้น ราวกับกำลังประกาศว่า สิ่งใดก็ตามที่ออกจากร่างกายศิลปินสามารถถูกยกให้มีค่าเท่าทองคำได้ 

ฟังดูเหมือนเรื่องตลก แต่กระป๋องเหล่านี้ถูกขายจริง และต่อมากลายเป็นของสะสมที่พิพิธภัณฑ์กับนักสะสมระดับโลกต้องการครอบครอง

ภายในมีอึจริง?

ยังไม่มีใครยืนยันได้ทุกกระป๋อง

ตัวกระป๋องถูกปิดผนึก หากเปิดออกเพื่อตรวจสอบ ผลงานก็จะถูกทำลายและสูญเสียมูลค่าในทันที สิ่งที่ผู้ซื้อได้รับจึงไม่ใช่เพียงวัตถุ แต่เป็นความเชื่อใจต่อคำประกาศของศิลปินและฉลากบนกระป๋อง

พิพิธภัณฑ์และบริษัทประมูลจึงมักใช้คำว่า “บรรจุอุจจาระตามที่ศิลปินระบุ” ขณะที่ข้อสงสัยเรื่องสิ่งที่อยู่ด้านในกลับยิ่งทำให้ผลงานน่าสนใจ เพราะผู้ครอบครองต้องเลือกระหว่าง เปิดเพื่อรู้ความจริง กับ เก็บความลับไว้เพื่อรักษามูลค่า 

จาก "อึ 30 กรัม" สู่ราคาหลายล้านบาท

เวลาผ่านไป ราคาของกระป๋องเหล่านี้เพิ่มสูงกว่าทองคำน้ำหนักเท่ากันอย่างมหาศาล

เดือนมิถุนายน ค.ศ. 2020 กระป๋องหนึ่งถูกขายผ่าน Sotheby’s ในมิลานด้วยราคา 250,000 ยูโร หรือคิดเป็นเงินไทยหลายล้านบาท สูงกว่าราคาประเมินเดิมที่ 120,000 – 180,000 ยูโร 

ในปี 2025 Sotheby’s ยังนำกระป๋องหมายเลข 082 ออกเสนอขายโดยประเมินราคาไว้ที่ 120,000–180,000 ยูโร

แสดงให้เห็นว่าผลงานซึ่งครั้งหนึ่งตั้งใจล้อเลียนตลาดศิลปะ กลับกลายเป็นสินค้าราคาแพงในตลาดนั้นเสียเอง 

ยิ่งนักสะสมเก็บกระป๋องไว้โดยไม่เปิด ความลึกลับก็ยิ่งคงอยู่ และยิ่งเหลือกระป๋องสภาพสมบูรณ์น้อยลง ราคาก็ยิ่งมีแนวโน้มสูงขึ้น

Merda d’artista ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพียงเพื่อทำให้คนตกใจ

มันโซนีกำลังโจมตีความเชื่อที่ว่า ทุกสิ่งซึ่งศิลปินมีชื่อเสียงแตะต้องหรือสร้างขึ้นจะต้องมีคุณค่าโดยอัตโนมัติ

ในวงการศิลปะ ผู้ซื้ออาจไม่ได้จ่ายเงินเพราะวัสดุสวยงามหรือมีประโยชน์ แต่จ่ายเพราะชื่อศิลปิน ลายเซ็น เรื่องราว ความหายาก และการรับรองจากตลาด

มันโซนีจึงผลักแนวคิดนี้ไปจนสุดทาง หากลมหายใจ ลายมือ หรือรอยนิ้วมือของศิลปินสามารถกลายเป็นงานศิลปะได้ แล้วเหตุใดของเสียจากร่างกายจึงจะเป็นไม่ได้?

Centre Pompidou อธิบายว่าผลงานนี้ล้อเลียนมูลค่าทางการค้าของศิลปะ ขณะเดียวกัน รูปลักษณ์ที่คล้ายสินค้ากระป๋องจากโรงงานก็พุ่งเป้าไปยังสังคมบริโภคนิยม ซึ่งสามารถบรรจุ ติดฉลาก และขายแทบทุกอย่างได้

เรื่องประชดที่กลายเป็นจริง

สิ่งย้อนแย้งที่สุดคือ ผลงานที่สร้างขึ้นเพื่อตั้งคำถามและเยาะเย้ยการตีราคาศิลปะ กลับประสบความสำเร็จในตลาดจนมีราคาแพงกว่าทองคำตามน้ำหนักหลายเท่า

นักสะสมไม่ได้จ่ายเงินเพื่อซื้ออุจจาระ 30 กรัม แต่กำลังซื้อแนวคิด ชื่อของมันโซนี ประวัติศาสตร์ศิลปะ และสิทธิ์ในการครอบครองหนึ่งใน 90 กระป๋องที่โด่งดังที่สุดในโลก

Merda d’artista จึงทิ้งคำถามที่ยังเจ็บแสบมาจนถึงปัจจุบันว่า

ของชิ้นหนึ่งมีคุณค่าเพราะสิ่งที่อยู่ข้างใน หรือเพราะโลกศิลปะพร้อมใจกันบอกว่ามันมีค่า?