เรื่องจริง “หมีขอ” สัตว์ป่าที่มีกลิ่นตัวเหมือนป๊อปคอร์นคั่วใหม่

หากเดินอยู่ในป่าฝนแล้วได้กลิ่นคล้ายป๊อปคอร์นร้อน ๆ อย่าเพิ่งคิดว่ามีโรงหนังซ่อนอยู่ใกล้ ๆ

เพราะกลิ่นนั้นอาจมาจาก หมีขอ หรือ Binturong สัตว์ขนดำหน้าตาประหลาดที่อาศัยอยู่บนต้นไม้ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ความแปลกคือ กลิ่นหอมคล้ายข้าวโพดคั่วไม่ได้มาจากอาหารที่มันกิน แต่เกี่ยวข้องกับสารเคมีในปัสสาวะของมันเอง

ไม่ใช่หมี และไม่ใช่แมว

แม้ภาษาอังกฤษจะเรียกหมีขอว่า Bearcat แต่มันไม่ใช่ทั้งหมีและแมว หากเป็นสัตว์ในวงศ์ชะมดและอีเห็น มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Arctictis binturong

หมีขอใช้ชีวิตบนต้นไม้เป็นส่วนใหญ่ ออกหากินเวลากลางคืน และมีหางยาวแข็งแรงที่สามารถพันกิ่งไม้ได้คล้ายมืออีกข้างหนึ่ง ช่วยพยุงตัวขณะปีนป่ายตามเรือนยอดป่า

รูปร่างอาจดูดุดันเพราะขนสีดำหยาบ เขี้ยวแหลม และหนวดยาว แต่โดยทั่วไปมันเป็นสัตว์ค่อนข้างรักสันโดษ กินผลไม้เป็นหลัก รวมถึงแมลง ไข่ และสัตว์ขนาดเล็กบางชนิด

ต้นตอของกลิ่นป๊อปคอร์นคือสาร 2-AP

ปี 2016 นักวิจัยตรวจตัวอย่างปัสสาวะของหมีขอ 26 ตัวด้วยเทคนิควิเคราะห์สารเคมี และพบสารระเหยทั้งหมด 29 ชนิด

สารที่พบในตัวอย่างทุกชิ้นคือ 2-acetyl-1-pyrroline หรือ 2-AP ซึ่งเป็นหนึ่งในสารสำคัญที่ทำให้ป๊อปคอร์น ขนมปังปิ้ง และข้าวสุกบางชนิดมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว 

คำว่า “ป๊อปคอร์นเนย” อาจไม่แม่นทั้งหมด เพราะกลิ่นเนยมีสารประกอบอื่นร่วมด้วย ส่วน 2-AP ให้กลิ่นแนวข้าวคั่ว ขนมปังอบ และป๊อปคอร์นร้อนมากกว่า

แต่หมีขอไม่ได้ต้มปัสสาวะด้วยความร้อน

ในอาหาร สาร 2-AP มักเกิดขึ้นระหว่างการให้ความร้อนผ่านปฏิกิริยาที่ช่วยสร้างสีและกลิ่นของอาหารคั่วหรืออบ แต่นั่นทำให้เกิดคำถามว่า หมีขอสร้างสารเดียวกันได้อย่างไร ทั้งที่อุณหภูมิร่างกายไม่ได้สูงเหมือนกระทะคั่วข้าวโพด

นักวิจัยเสนอว่า จุลินทรีย์ในร่างกาย บนผิวหนัง หรือบนขนของหมีขออาจมีส่วนเปลี่ยนสารตั้งต้นในปัสสาวะให้กลายเป็น 2-AP หลังจากปัสสาวะออกมาแล้ว แต่กลไกที่แน่นอนยังไม่ได้รับการอธิบายอย่างสมบูรณ์ 

ทำไมกลิ่นปัสสาวะถึงติดอยู่ทั่วตัว?

เวลาปัสสาวะ หมีขอมักย่อตัวจนปัสสาวะเปียกบริเวณเท้าและหาง จากนั้นเมื่อมันเดินไปตามกิ่งไม้ หางที่ลากผ่านพื้นผิวจะช่วยกระจายกลิ่นไว้ตามทาง

พฤติกรรมนี้ทำให้กลิ่นติดอยู่ตามขน กิ่งไม้ และใบไม้ จนผู้ที่อยู่ใกล้อาจรู้สึกเหมือนกลิ่นออกมาจากตัวของมันตลอดเวลา 

สำหรับมนุษย์ กลิ่นนี้อาจชวนให้นึกถึงของกิน แต่สำหรับหมีขอ มันเป็นเหมือนข้อความที่เขียนด้วยกลิ่น

กลิ่นหอมนี้ใช้ทำอะไร?

หมีขออาศัยอยู่ในป่าทึบและออกหากินกลางคืน การมองเห็นสัตว์ตัวอื่นจากระยะไกลจึงทำได้ยาก กลิ่นที่คงอยู่บนกิ่งไม้สามารถช่วยบอกได้ว่าใครเคยผ่านบริเวณนั้นมา

นักวิจัยพบว่า ปริมาณของสาร 2-AP มีความสัมพันธ์กับฮอร์โมนบางชนิด และโดยเฉลี่ยตัวผู้มีกลิ่นเข้มกว่าตัวเมีย จึงเป็นไปได้ว่ากลิ่นทำหน้าที่ทั้งประกาศอาณาเขต บอกเพศ และส่งข้อมูลเกี่ยวกับความพร้อมในการสืบพันธุ์ 

สำหรับหมีขอแต่ละตัว กลิ่นป๊อปคอร์นจึงอาจทำหน้าที่คล้ายทั้งนามบัตร ป้ายเขตแดน และข้อความหาคู่ในเวลาเดียวกัน

กลิ่นน่ารัก แต่ชีวิตในธรรมชาติไม่สดใส

หมีขอมีถิ่นกระจายพันธุ์ในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย แต่จำนวนในธรรมชาติลดลงจากการสูญเสียป่า การล่า และการค้าสัตว์ป่า ปัจจุบันถูกจัดอยู่ในกลุ่มสัตว์ที่มีแนวโน้มเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ 

สัตว์ที่มีกลิ่นเหมือนของกินเล่นในโรงหนังตัวนี้ จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องแปลกน่ารักของธรรมชาติ แต่ยังมีบทบาทในระบบนิเวศ โดยเฉพาะการกินผลไม้และช่วยกระจายเมล็ดพันธุ์ไปทั่วผืนป่า

ท้ายที่สุด กลิ่นป๊อปคอร์นของหมีขอไม่ได้มีไว้เรียกมนุษย์ให้เข้าไปดม แต่เป็นภาษาล่องหนที่ช่วยให้สัตว์ผู้รักสันโดษติดต่อกันได้ในป่ามืด

กลิ่นที่มนุษย์คิดว่าเหมือนอาหารว่าง สำหรับหมีขออาจเป็นข้อความสำคัญที่สุดในชีวิตของมัน