ทำไมแมลงชอบบินวนรอบหลอดไฟ

ถ้าเคยเปิดไฟหน้าบ้านในตอนกลางคืน คงเคยเห็นภาพคุ้นตา แมลงตัวเล็กตัวน้อยบินวนอยู่รอบหลอดไฟ บางตัวบินเป็นวงไม่ยอมหยุด บางตัวพุ่งชนหลอดไฟซ้ำแล้วซ้ำอีก จนหลายคนอดสงสัยไม่ได้ว่าพวกมันชอบแสงจริง ๆ หรือแค่บังเอิญผ่านมา

ความจริงแล้ว นักวิทยาศาสตร์พบว่าคำตอบไม่ได้ง่ายว่า "แมลงรักแสง" อย่างที่หลายคนเข้าใจ

แมลงจำนวนมากออกหากินในเวลากลางคืน และตลอดช่วงวิวัฒนาการ พวกมันใช้แสงจากธรรมชาติเป็นตัวช่วยนำทาง ไม่ว่าจะเป็นแสงจันทร์หรือแสงจากดวงดาว ซึ่งอยู่ไกลมากจนเมื่อมองจากโลก แสงจะตกลงมาเกือบเป็นเส้นตรง

แมลงหลายชนิดจึงรักษามุมระหว่างทิศทางการบินกับแสงเอาไว้ให้คงที่ วิธีนี้ช่วยให้มันบินเป็นเส้นตรงได้เป็นระยะทางไกล

ปัญหาเริ่มขึ้นเมื่อมนุษย์สร้างหลอดไฟขึ้นมา

หลอดไฟอยู่ใกล้กว่าดวงจันทร์มหาศาล ถ้าแมลงยังพยายามรักษามุมเดิมกับแหล่งกำเนิดแสงที่อยู่ใกล้ มันจะไม่สามารถบินเป็นเส้นตรงได้อีก แต่จะค่อย ๆ โค้งเข้าหาหลอดไฟแทน จนกลายเป็นการบินวนเป็นวงหรือหมุนรอบแสงที่เราเห็นกันเป็นประจำ

ช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา งานวิจัยยังเสนอคำอธิบายเพิ่มเติมว่า แมลงบางชนิดไม่ได้ตั้งใจบินเข้าหาแสงโดยตรง แต่ตอบสนองต่อแสงในลักษณะที่ช่วยให้รู้ว่า "ด้านบน" อยู่ตรงไหน

ในธรรมชาติ แสงจากท้องฟ้ามักมาจากด้านบน การหันหลังเข้าหาแสงจึงช่วยให้แมลงรักษาทิศทางการบินได้ แต่เมื่อเจอหลอดไฟที่อยู่ด้านข้างหรืออยู่ต่ำกว่าปกติ ระบบรับรู้ทิศทางของมันก็เกิดความสับสน ทำให้เสียการทรงตัวและบินวนอยู่รอบแหล่งกำเนิดแสงแทน

แมลงทุกชนิดไม่ได้มีพฤติกรรมแบบนี้

ผีเสื้อกลางคืนเป็นตัวอย่างที่พบได้บ่อย แต่แมลงบางชนิดแทบไม่สนใจหลอดไฟเลย เพราะวิธีนำทาง การมองเห็น และพฤติกรรมการหากินแตกต่างกัน

สีของแสงก็มีผลเช่นกัน

แมลงจำนวนมากไวต่อแสงในช่วงรังสีอัลตราไวโอเลต รวมถึงแสงโทนฟ้าและขาวเย็น จึงมักพบว่าหลอดไฟบางประเภทดึงดูดแมลงได้มากกว่า ขณะที่หลอดไฟโทนเหลืองหรือแสงสีอุ่นมักดึงดูดแมลงน้อยกว่า แม้จะไม่ได้ป้องกันได้ทั้งหมด

เหตุผลนี้เองที่หลายพื้นที่เลือกใช้ไฟสีอุ่นสำหรับสวน ทางเดิน หรือพื้นที่กลางแจ้ง เพื่อลดจำนวนแมลงที่บินเข้ามารบกวน

หลายคนอาจเคยเห็นแมลงบินชนหลอดไฟจนตกลงพื้น แล้วสงสัยว่าพวกมันไม่เรียนรู้เลยหรือ

ความจริงคือแมลงส่วนใหญ่มีระบบประสาทที่เรียบง่ายกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม การตอบสนองต่อสิ่งเร้าหลายอย่างเป็นไปตามสัญชาตญาณมากกว่าการเรียนรู้จากความผิดพลาด อีกทั้งอายุของแมลงหลายชนิดก็สั้นมาก จึงไม่มีโอกาสปรับพฤติกรรมได้มากนัก

แสงไฟในเมืองยังส่งผลต่อธรรมชาติในวงกว้างกว่าที่คิด

แมลงที่เสียเวลาอยู่กับแสงไฟอาจใช้เวลาหากินน้อยลง มีโอกาสผสมพันธุ์ลดลง หรือกลายเป็นเหยื่อของสัตว์ที่รอจับอยู่ใกล้หลอดไฟ เช่น จิ้งจก ค้างคาว หรือแมงมุม เมื่อนานวันเข้า แสงจากเมืองจำนวนมากก็อาจส่งผลต่อระบบนิเวศของแมลงบางชนิดได้

นั่นเป็นเหตุผลที่หลายประเทศเริ่มให้ความสำคัญกับการออกแบบแสงสว่างในเวลากลางคืน ทั้งการเลือกสีของหลอดไฟ ลดแสงที่ส่องขึ้นฟ้า และเปิดไฟเท่าที่จำเป็น เพื่อช่วยลดผลกระทบต่อสัตว์ที่ออกหากินยามค่ำคืน

ครั้งหน้าที่เห็นแมลงบินวนอยู่รอบหลอดไฟ ลองนึกภาพว่าพวกมันไม่ได้กำลังเล่นกับแสง แต่กำลังสับสนกับระบบนำทางที่เคยใช้ได้ผลมาตลอดหลายล้านปี ก่อนที่แสงไฟจากมนุษย์จะเข้ามาเปลี่ยนสภาพแวดล้อมในยามค่ำคืนไปอย่างสิ้นเชิง