ทำไมท้องเสียต้องกินเกลือแร่

เวลาท้องเสีย สิ่งที่ออกจากร่างกายไม่ได้มีแค่อุจจาระ แต่มีทั้งน้ำและแร่ธาตุสำคัญ เช่น โซเดียม คลอไรด์ และโพแทสเซียม หากถ่ายเหลวหลายครั้ง ร่างกายจึงไม่ได้แค่รู้สึกหมดแรงเพราะกินอาหารน้อย แต่กำลังสูญเสียน้ำและสารที่จำเป็นต่อการทำงานของเซลล์ไปพร้อมกัน

นี่คือเหตุผลที่มักแนะนำให้ดื่มผงน้ำตาลเกลือแร่ชนิด ORS เมื่อท้องเสีย จุดประสงค์หลักไม่ใช่ทำให้หยุดถ่ายทันที แต่ช่วยป้องกันและแก้ภาวะขาดน้ำ ซึ่งเป็นอันตรายสำคัญของอาการท้องเสีย

ร่างกายเสียอะไรไปตอนท้องเสีย

ปกติลำไส้มีหน้าที่ดูดซึมน้ำและสารอาหารกลับเข้าสู่ร่างกาย แต่เมื่อเกิดการติดเชื้อ อาหารเป็นพิษ หรือมีสิ่งกระตุ้นให้ลำไส้ทำงานผิดปกติ น้ำจำนวนมากอาจค้างอยู่ในลำไส้และถูกขับออกมาเป็นอุจจาระเหลว

ยิ่งถ่ายบ่อย ปริมาณน้ำที่เสียก็ยิ่งมาก หากมีอาเจียน ไข้ เหงื่อออก หรือกินน้ำได้น้อยร่วมด้วย ความเสี่ยงขาดน้ำจะเพิ่มขึ้นอีก

อาการที่เริ่มบอกว่าร่างกายกำลังขาดน้ำ ได้แก่

- กระหายน้ำมาก
- ปากและลิ้นแห้ง
- ปัสสาวะน้อยลงหรือสีเข้ม
- อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
- เวียนศีรษะเวลาลุกขึ้น
- ใจเต้นเร็ว
- เด็กร้องไห้แล้วมีน้ำตาน้อย
- เด็กดูซึม ตาลึก หรือดื่มได้น้อย

หากปล่อยให้ขาดน้ำรุนแรง ความดันโลหิตอาจลดลง เลือดไปเลี้ยงอวัยวะไม่เพียงพอ ไตทำงานผิดปกติ และอาจเข้าสู่ภาวะช็อกได้ โดยเฉพาะในเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัว

ทำไมไม่ดื่มแต่น้ำเปล่า

น้ำเปล่าช่วยเติมน้ำให้ร่างกายได้ และผู้ที่ถ่ายไม่มากยังสามารถดื่มน้ำสะอาดร่วมกับอาหารตามปกติได้ แต่เมื่อเสียทั้งน้ำและเกลือแร่ในปริมาณมาก การดื่มแต่น้ำอย่างเดียวอาจทดแทนส่วนที่สูญเสียได้ไม่ครบ

สารละลาย ORS จึงถูกออกแบบให้มีน้ำตาลและเกลือแร่ในสัดส่วนที่เหมาะสม น้ำตาลในที่นี้ไม่ได้ใส่เพื่อให้มีรสอร่อยเพียงอย่างเดียว แต่มีบทบาทช่วยให้ลำไส้ดูดซึมโซเดียมได้ดีขึ้น เมื่อลำไส้ดูดซึมโซเดียมและกลูโคส น้ำก็เคลื่อนตามกลับเข้าสู่ร่างกาย

กลไกนี้ยังทำงานได้ในผู้ป่วยท้องเสียจำนวนมาก แม้ลำไส้กำลังขับน้ำออกมา จึงเป็นเหตุผลที่สารละลายน้ำตาลและเกลือในสัดส่วนพอดีช่วยเติมน้ำได้มีประสิทธิภาพกว่าน้ำที่ใส่เกลือหรือน้ำตาลแบบกะปริมาณเอง

เกลือแร่ไม่ได้รักษาสาเหตุของท้องเสีย

หลายคนดื่ม ORS แล้วสงสัยว่าทำไมยังถ่ายอยู่ คำตอบคือ ORS ไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อหรือยาหยุดการเคลื่อนไหวของลำไส้ หน้าที่ของมันคือชดเชยน้ำและเกลือแร่ที่กำลังสูญเสีย ลดโอกาสเกิดภาวะขาดน้ำ และช่วยให้ร่างกายประคองตัวระหว่างที่อาการค่อย ๆ ดีขึ้น

หากต้นเหตุเป็นไวรัส อาการจำนวนมากสามารถดีขึ้นเองด้วยการพักผ่อน ดื่มสารน้ำ และรับประทานอาหารที่เหมาะสม หากเป็นการติดเชื้อบางชนิดหรือมีโรคอื่นแทรกซ้อน อาจต้องได้รับการตรวจและรักษาเพิ่มเติม

จึงไม่ควรใช้จำนวนครั้งที่ถ่ายเพียงอย่างเดียวตัดสินว่า ORS ได้ผลหรือไม่ สิ่งที่ควรสังเกตร่วมด้วยคือผู้ป่วยดื่มได้หรือไม่ ปัสสาวะยังออกหรือไม่ อาการกระหายน้ำลดลงหรือไม่ และยังรู้สึกตัวดีอยู่หรือเปล่า

เกลือแร่สำหรับท้องเสียต้องเป็น ORS

คำว่า “เกลือแร่” บนบรรจุภัณฑ์ไม่ได้หมายความว่าทุกชนิดใช้แทนกันได้ เครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับออกกำลังกายถูกออกแบบมาสำหรับการเสียเหงื่อ รสชาติมักหวานและอาจมีน้ำตาลในสัดส่วนต่างจาก ORS

หากนำเครื่องดื่มที่หวานมากมาดื่มตอนท้องเสีย น้ำตาลที่ดูดซึมไม่หมดอาจดึงน้ำเข้าสู่ลำไส้ ทำให้อุจจาระเหลวมากขึ้นในบางคน สิ่งที่ควรมองหาบนซองคือคำว่า “ORS” หรือ “ผงน้ำตาลเกลือแร่สำหรับท้องเสีย” ไม่ใช่เลือกจากคำว่าเกลือแร่เพียงอย่างเดียว

วิธีผสมสำคัญกว่าที่คิด

ORS ต้องผสมกับน้ำสะอาดตามปริมาณที่ระบุบนฉลากของซองนั้น เพราะผลิตภัณฑ์แต่ละขนาดอาจกำหนดปริมาณน้ำไม่เท่ากัน บางซองใช้กับน้ำหนึ่งแก้ว บางซองใช้กับน้ำปริมาณมากกว่า จึงไม่ควรจำตัวเลขจากซองยี่ห้ออื่นมาใช้แทน

ห้ามแบ่งผงด้วยสายตาและห้ามลดน้ำเพื่อให้รสชาติเข้มขึ้น หากใส่น้ำน้อยเกินไป สารละลายจะมีเกลือและน้ำตาลเข้มข้นเกินความเหมาะสม หากใส่น้ำมากเกินไปก็อาจทดแทนเกลือแร่ได้ไม่พอ

ควรทำดังนี้

- ใช้น้ำดื่มสะอาดหรือน้ำต้มสุกที่เย็นแล้ว
- เทผงทั้งซองลงในปริมาณน้ำตามฉลาก
- คนให้ละลายจนหมด
- ไม่เติมน้ำตาล น้ำหวาน นม หรือน้ำผลไม้
- จิบทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง
- หากอาเจียน ให้พักสั้น ๆ แล้วกลับมาจิบช้ากว่าเดิม
- สารละลายที่ผสมแล้วไม่ควรเก็บเกินเวลาที่ฉลากกำหนด โดยทั่วไปไม่เกิน 24 ชั่วโมง

การดื่มรวดเดียวปริมาณมากอาจทำให้แน่นท้องหรืออาเจียน โดยเฉพาะในเด็ก การป้อนด้วยช้อนหรือให้จิบครั้งละน้อยอย่างต่อเนื่องมักรับได้ง่ายกว่า

ยังกินอาหารได้หรือไม่

ผู้ที่ท้องเสียไม่จำเป็นต้องอดอาหาร หากยังกินได้ควรรับประทานอาหารที่สุก สะอาด และย่อยง่ายในปริมาณพอเหมาะ เด็กที่กินนมแม่ควรได้รับนมแม่ต่อไป เพราะร่างกายยังต้องการพลังงานและสารอาหารสำหรับการฟื้นตัว

อาหารมันจัด หวานจัด แอลกอฮอล์ และอาหารที่ไม่สะอาดควรหลีกเลี่ยง หากกินนมหรือผลิตภัณฑ์นมแล้วท้องอืดหรือถ่ายมากขึ้น อาจลดลงชั่วคราว เพราะหลังท้องเสียบางคนย่อยน้ำตาลแลคโตสได้ไม่ดีเหมือนเดิมในช่วงสั้น ๆ

เมื่อไรไม่ควรรักษาเองที่บ้าน

ORS เหมาะสำหรับป้องกันและแก้ภาวะขาดน้ำระดับไม่รุนแรง แต่ไม่สามารถแทนการให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดในผู้ที่ขาดน้ำรุนแรงได้ ควรไปพบแพทย์หากมีอาการต่อไปนี้

- ซึม สับสน เป็นลม หรืออ่อนแรงมาก
- ดื่มไม่ได้หรืออาเจียนทุกครั้งที่ดื่ม
- ปัสสาวะน้อยมากหรือไม่ปัสสาวะหลายชั่วโมง
- ถ่ายเป็นเลือดหรือมีอุจจาระสีดำผิดปกติ
- ปวดท้องรุนแรงหรือท้องแข็ง
- ไข้สูงหรืออาการทรุดลง
- ถ่ายเป็นน้ำปริมาณมากและถี่
- ท้องเสียนานผิดปกติหรือไม่เริ่มดีขึ้น
- เป็นเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ หรือผู้มีโรคไต โรคหัวใจ และโรคเรื้อรังสำคัญ

ผู้ที่ต้องจำกัดน้ำหรือโซเดียมจากโรคไตและโรคหัวใจควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องปริมาณที่เหมาะสม ไม่ควรดื่มปริมาณมากโดยอาศัยคำแนะนำทั่วไปเพียงอย่างเดียว

เหตุผลที่ต้องกินเกลือแร่ตอนท้องเสียจึงไม่ใช่เพราะเกลือแร่ทำให้อุจจาระแข็ง แต่เพราะมันช่วยพาน้ำกลับเข้าสู่ร่างกายและทดแทนแร่ธาตุที่สูญเสียไป สิ่งสำคัญคือเลือกชนิด ORS ผสมตามฉลาก และจิบอย่างต่อเนื่อง หากเริ่มมีสัญญาณขาดน้ำรุนแรง การไปโรงพยาบาลสำคัญกว่าการพยายามดื่มเพิ่มอยู่ที่บ้าน