ทำไมคนสมัยก่อนอายุไม่ยืน ทั้งที่กินอาหารออแกนิค?

หลายคนเชื่อว่า “คนสมัยก่อนกินผักปลอดสาร กินข้าวจากนา กินปลาในแม่น้ำ และแทบไม่แตะอาหารแปรรูป” ดังนั้นจึงน่าจะอายุยืนกว่าคนยุคนี้

แต่ข้อมูลทางประวัติศาสตร์กลับบอกว่า มนุษย์ในอดีตมี “อายุขัยเฉลี่ย” ต่ำกว่าปัจจุบันอย่างมาก ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 อายุขัยเฉลี่ยทั่วโลกอยู่ที่ประมาณ 32 ปี ขณะที่ในปี 2023 เพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 73 ปี

คำถามคือ ในเมื่ออาหารดูเป็นธรรมชาติกว่า แล้วอะไรทำให้ผู้คนเสียชีวิตเร็วกว่าปัจจุบัน?

อย่าสับสนระหว่าง “อายุขัยเฉลี่ย” กับ “อายุสูงสุด”

อายุขัยเฉลี่ยเมื่อแรกเกิด คือจำนวนปีโดยเฉลี่ยที่ทารกแรกเกิดคาดว่าจะมีชีวิตอยู่ หากรูปแบบการเสียชีวิตในแต่ละช่วงอายุยังเป็นเช่นเดียวกับช่วงเวลานั้น ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเสียชีวิตเมื่ออายุถึงตัวเลขดังกล่าว

ดังนั้น การที่อดีตมีอายุขัยเฉลี่ยเพียง 30–40 ปี จึงไม่ได้แปลว่าคนอายุ 35 ปีจะถูกมองว่าแก่ชราหรือใกล้เสียชีวิตกันหมด

คนที่ผ่านวัยทารกและวัยเด็กมาได้ มีสุขภาพแข็งแรง และไม่ประสบโรคระบาด สงครามหรืออุบัติเหตุร้ายแรง ก็สามารถมีอายุถึง 70–80 ปี หรือมากกว่านั้นได้เช่นกัน

ปัญหาคือ ผู้คนจำนวนมากเสียชีวิตตั้งแต่เป็นทารก เด็ก หรือวัยหนุ่มสาว ทำให้ค่าเฉลี่ยของประชากรถูกดึงลงอย่างมาก อย่างไรก็ตาม การลดลงของการเสียชีวิตในวัยเด็กไม่ใช่เหตุผลเพียงอย่างเดียว เพราะโอกาสรอดชีวิตของผู้ใหญ่และผู้สูงอายุก็ดีขึ้นตามความก้าวหน้าด้านสาธารณสุขและการแพทย์ด้วย ตามข้อมูลที่รวบรวมโดย Our World in Data

ศัตรูตัวจริงคือโรคติดเชื้อ

ก่อนมีวัคซีน ยาปฏิชีวนะ และระบบรักษาพยาบาลที่เข้าถึงได้ โรคที่ปัจจุบันป้องกันหรือรักษาได้ เคยคร่าชีวิตผู้คนจำนวนมาก เช่น

• ปอดบวม
• วัณโรค
• อหิวาตกโรค
• ไข้ทรพิษ
• บาดทะยัก
• ท้องเสียจากอาหารหรือน้ำไม่สะอาด

เพียงแค่แผลเล็ก ๆ จากการทำงานหรือถูกสัตว์กัด หากเกิดการติดเชื้อและไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสม ก็อาจรุนแรงจนเสียชีวิตได้

อาหารที่มาจากธรรมชาติก็ไม่ได้ปลอดภัยจากเชื้อโรคเสมอไป น้ำที่ดูใส ปลาในแม่น้ำ หรือนมที่ยังไม่ผ่านกระบวนการฆ่าเชื้อ อาจปนเปื้อนเชื้อโรคหรือพยาธิได้ โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ผู้คนยังไม่เข้าใจเรื่องจุลชีพและการแพร่กระจายของโรค

องค์การอนามัยโลกระบุว่า การเข้าถึงน้ำสะอาด สุขาภิบาล และสุขอนามัยที่เหมาะสมมีความสำคัญต่อการป้องกันโรคที่แพร่ผ่านน้ำ เช่น อหิวาตกโรค WHO

เด็กเสียชีวิตจำนวนมาก

ในอดีต การตั้งครรภ์และการคลอดลูกมีความเสี่ยงสูง ทั้งต่อแม่และเด็ก เพราะยังไม่มีการฝากครรภ์ เครื่องมือช่วยคลอด การผ่าตัดฉุกเฉิน หรือยารักษาการติดเชื้อที่มีประสิทธิภาพเหมือนทุกวันนี้

เด็กจำนวนไม่น้อยเสียชีวิตก่อนอายุครบ 5 ปี จากโรคติดเชื้อ ภาวะขาดสารอาหาร คลอดก่อนกำหนด หรือภาวะแทรกซ้อนระหว่างคลอด

ข้อมูลทางประวัติศาสตร์จากหลายสังคมบ่งชี้ว่า เมื่อประมาณสองศตวรรษก่อน เด็กจำนวนมากถึงราวครึ่งหนึ่งอาจเสียชีวิตก่อนผ่านพ้นวัยเจริญพันธุ์ แม้ตัวเลขจะแตกต่างกันไปตามสถานที่และช่วงเวลา Our World in Data

นี่จึงเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้อายุขัยเฉลี่ยของประชากรในอดีตต่ำมาก

อาหารธรรมชาติ ไม่ได้แปลว่าได้รับสารอาหารครบ

แม้อาหารในอดีตจะสดและผ่านการแปรรูปน้อย แต่คนจำนวนมากไม่ได้มีอาหารหลากหลายให้เลือกเหมือนทุกวันนี้ หลายครอบครัวต้องกินเท่าที่หาได้ ไม่ใช่เลือกกินเพื่อสุขภาพ

ปัญหาที่พบได้ ได้แก่

• อาหารไม่เพียงพอในฤดูแล้ง
• ภาวะอดอยากเมื่อผลผลิตเสียหาย
• การขาดโปรตีน
• การขาดธาตุเหล็ก
• การขาดไอโอดีน
• การขาดวิตามินบางชนิด

คำว่า “ออแกนิค” ในความหมายสมัยใหม่จึงไม่สามารถนำไปเทียบกับอาหารของคนในอดีตได้ทั้งหมด เพราะอาหารที่ไม่ใช้สารเคมีสังเคราะห์อาจยังมีเชื้อโรค สารพิษตามธรรมชาติ หรือมีสารอาหารไม่เพียงพอก็ได้

ในทางกลับกัน อาหารแปรรูปก็ไม่ได้มีผลต่อสุขภาพเท่ากันทั้งหมด การแช่แข็ง การพาสเจอไรซ์ และการเสริมวิตามินหรือแร่ธาตุ ล้วนเป็นการแปรรูปเช่นกัน แต่มีวัตถุประสงค์ต่างจากอาหารที่มีน้ำตาล โซเดียม หรือไขมันบางชนิดสูง

ดังนั้น สิ่งที่ควรพิจารณาคือคุณค่าทางโภชนาการ ความปลอดภัย และปริมาณที่กิน มากกว่าตัดสินจากคำว่า “ธรรมชาติ” หรือ “แปรรูป” เพียงอย่างเดียว

งานหนักและอุบัติเหตุ

คนส่วนใหญ่ในอดีตทำเกษตรหรือใช้แรงงานตลอดวัน แต่ยังไม่มีอุปกรณ์ป้องกัน เครื่องจักรที่ได้มาตรฐาน หรือระบบช่วยเหลือฉุกเฉิน

อุบัติเหตุจากการทำงาน การตกจากที่สูง สัตว์มีพิษ บาดแผลติดเชื้อ และการเดินทางที่ไม่ปลอดภัย ล้วนเพิ่มความเสี่ยงต่อการเสียชีวิต

แม้การเคลื่อนไหวร่างกายจะมีประโยชน์ต่อสุขภาพ แต่งานหนักท่ามกลางภาวะขาดอาหาร พักผ่อนไม่เพียงพอ และไม่มีการรักษาเมื่อได้รับบาดเจ็บ ย่อมไม่เหมือนกับการออกกำลังกายอย่างเหมาะสมในปัจจุบัน

สงคราม โรคระบาด และความอดอยาก

ผู้คนในอดีตต้องเผชิญสงคราม โรคระบาด และภัยธรรมชาติเป็นระยะ เมื่อไร่นาเสียหายหรือเส้นทางขนส่งถูกตัดขาด อาหารก็ขาดแคลนตามมา

ภาวะอดอยากไม่ได้ทำให้เสียชีวิตจากความหิวเพียงอย่างเดียว แต่ยังทำให้ร่างกายอ่อนแอ ภูมิคุ้มกันลดลง และรับมือกับโรคติดเชื้อได้ยากขึ้น

แล้วทำไมคนยุคนี้จึงอายุยืนกว่า?

แม้คนสมัยนี้จะเผชิญปัญหาจากอาหารพลังงานสูง การไม่ค่อยเคลื่อนไหว โรคอ้วน เบาหวาน และโรคเรื้อรัง แต่เรามีสิ่งที่คนสมัยก่อนไม่มีหรือเข้าถึงได้ยาก ได้แก่

• วัคซีน
• ยาปฏิชีวนะ
• น้ำสะอาด
• ระบบสุขาภิบาล
• การผ่าตัดและการแพทย์สมัยใหม่
• การดูแลแม่และเด็ก
• การตรวจสุขภาพ
• ความรู้ด้านโภชนาการ
• อุปกรณ์ป้องกันอุบัติเหตุ
• ระบบฉุกเฉินและการรักษาที่รวดเร็ว

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคแห่งสหรัฐฯ ระบุว่า การฉีดวัคซีน การควบคุมโรคติดเชื้อ ความปลอดภัยในการทำงาน และความปลอดภัยบนท้องถนน เป็นส่วนหนึ่งของความก้าวหน้าด้านสาธารณสุขที่ช่วยให้ผู้คนมีอายุยืนขึ้น CDC

สิ่งที่เรื่องนี้บอกเรา

การที่คนสมัยก่อนกินอาหารจากธรรมชาติ ไม่ได้หมายความว่าจะอายุยืนกว่าเสมอไป และการที่คนปัจจุบันอายุยืนขึ้น ก็ไม่ได้แปลว่าอาหารทุกอย่างในยุคนี้ดีต่อสุขภาพกว่าอดีต

อายุขัยไม่ได้ขึ้นอยู่กับอาหารเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งการแพทย์ สุขาภิบาล โภชนาการ ความปลอดภัย สภาพแวดล้อม และโอกาสเข้าถึงการรักษา

สิ่งที่ควรนำมาใช้กับชีวิตประจำวันจึงไม่ใช่การเลือกว่าจะ “กินเหมือนคนโบราณ” หรือ “พึ่งอาหารสมัยใหม่” ทั้งหมด แต่ควรเลือกอาหารที่หลากหลาย ปลอดภัย ผ่านการเตรียมอย่างถูกสุขลักษณะ และกินในปริมาณเหมาะสม ควบคู่กับการฉีดวัคซีน ตรวจสุขภาพ และดูแลปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ

เหตุผลที่มนุษย์มีอายุยืนขึ้นจึงไม่ใช่เพราะอาหารเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเพราะเราป้องกันโรค รักษาความเจ็บป่วย และลดโอกาสเสียชีวิตก่อนวัยได้ดีกว่าที่เคยเป็นมาตลอดประวัติศาสตร์นั่นเอง