เกลือแร่ควรกินตอนไหน

คำว่า “เกลือแร่” บนชั้นวางสินค้าอาจดูเหมือนเป็นเครื่องดื่มชนิดเดียวกัน แต่ความจริงมีอย่างน้อยสองกลุ่มที่ใช้คนละจุดประสงค์ ได้แก่ ผงเกลือแร่สำหรับทดแทนน้ำเมื่อท้องเสียหรืออาเจียน ซึ่งมักเรียกว่าโออาร์เอส และเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับผู้ที่ออกกำลังกายหรือเสียเหงื่อมาก หากหยิบสลับกัน แม้ไม่จำเป็นต้องเกิดอันตรายทุกครั้ง แต่ผลที่ได้อาจไม่ตรงกับสิ่งที่ร่างกายต้องการ

โออาร์เอสมีสัดส่วนของน้ำตาลและเกลือแร่ที่กำหนดไว้เพื่อช่วยให้ลำไส้ดูดซึมน้ำและโซเดียมกลับเข้าสู่ร่างกาย จึงเหมาะเมื่อมีอาการถ่ายเหลวหรืออาเจียนจนสูญเสียน้ำ ส่วนเครื่องดื่มสำหรับออกกำลังกายทำขึ้นเพื่อทดแทนน้ำ พลังงาน และเกลือแร่บางส่วนที่เสียไปกับเหงื่อ รสชาติมักดื่มง่ายกว่า แต่ไม่ได้มีส่วนประกอบเหมือนโออาร์เอส และไม่ควรถือว่าใช้แทนกันได้เสมอ

ถ้าท้องเสีย ควรเริ่มจิบโออาร์เอสตั้งแต่ยังดื่มได้ ไม่จำเป็นต้องรอให้ปากแห้ง หน้ามืด หรือปัสสาวะน้อยลง โดยเฉพาะเมื่อถ่ายเป็นน้ำหลายครั้ง การจิบทีละน้อยแต่บ่อยครั้งมักทำได้ง่ายกว่าดื่มรวดเดียว หากเพิ่งอาเจียน ให้พักสั้น ๆ แล้วลองจิบปริมาณเล็กน้อย เมื่อรับได้จึงค่อยเพิ่มปริมาณ อย่าฝืนกรอกครั้งละมาก เพราะกระเพาะที่กำลังระคายเคืองอาจกระตุ้นให้อาเจียนซ้ำ

สิ่งสำคัญคือผสมตามปริมาณน้ำที่เขียนไว้บนซองอย่างเคร่งครัด เนื่องจากผลิตภัณฑ์แต่ละยี่ห้อหรือแต่ละขนาดอาจกำหนดน้ำไม่เท่ากัน การใส่น้ำน้อยเกินไปทำให้สารละลายเข้มข้นเกิน ส่วนการเติมน้ำมากเกินไปทำให้สัดส่วนเจือจางและทดแทนเกลือแร่ได้ไม่เหมาะสม ไม่ควรเติมน้ำตาล เกลือ น้ำหวาน หรือน้ำผลไม้เองเพื่อปรับรส และไม่ควรแบ่งผงด้วยการกะด้วยสายตา

น้ำอัดลม น้ำผลไม้รสหวานจัด และเครื่องดื่มชูกำลังไม่ใช่ตัวแทนของโออาร์เอส เครื่องดื่มที่มีน้ำตาลมากอาจทำให้อาการถ่ายเหลวแย่ลงในบางคน ขณะที่คาเฟอีนในเครื่องดื่มชูกำลังไม่ได้ช่วยรักษาภาวะขาดน้ำ หากไม่มีโออาร์เอสและอาการยังไม่รุนแรง น้ำสะอาด อาหารตามปกติที่รับได้ และการหาโออาร์เอสจากร้านขายยาโดยเร็ว ย่อมเหมาะกว่าการดัดแปลงเครื่องดื่มหวานมาใช้แทน

สำหรับการออกกำลังกายทั่วไป เช่น เดินเร็ว วิ่งเบา ๆ หรือเล่นเวทไม่นานในสภาพอากาศไม่ร้อนมาก น้ำเปล่ามักเพียงพอ เพราะร่างกายได้รับโซเดียมและแร่ธาตุจากมื้ออาหารอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องดื่มเกลือแร่ทุกครั้งที่มีเหงื่อ การดื่มเป็นประจำทั้งที่ไม่ได้สูญเสียเหงื่อมากยังเพิ่มน้ำตาลและพลังงานโดยไม่จำเป็นสำหรับเครื่องดื่มบางชนิด

เครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับกีฬาเริ่มมีประโยชน์มากขึ้นเมื่อออกกำลังกายต่อเนื่องเป็นเวลานาน ใช้แรงหนัก อยู่กลางอากาศร้อนชื้น หรือมีเหงื่อออกมากจนเสื้อเปียกและมีคราบเกลือ ผู้ที่ทำงานกลางแดดก็อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ช่วงเวลาที่ดื่มไม่มีกฎว่าต้องรอให้จบกิจกรรมเท่านั้น สามารถจิบระหว่างทำกิจกรรมและหลังหยุดพักได้ตามการสูญเสียเหงื่อ แต่ไม่ควรบังคับตัวเองให้ดื่มเกินความกระหายอย่างรวดเร็ว เพราะการรับน้ำมากเกินไปก็ทำให้ระดับโซเดียมในเลือดเจือจางได้

อาการกระหายน้ำ ปากแห้ง ปัสสาวะสีเข้ม ปัสสาวะน้อย อ่อนเพลีย หรือเวียนศีรษะ อาจบอกว่าร่างกายเริ่มขาดน้ำ แต่ไม่ควรตีความว่าเพียงดื่มเกลือแร่แล้วทุกอย่างจะหาย หากมีอาการจากความร้อน ควรหยุดกิจกรรม เข้าที่ร่มหรือบริเวณเย็น คลายเสื้อผ้า และค่อย ๆ ดื่มน้ำ หากมีตะคริวจากการเสียเหงื่อมาก อาจรับเครื่องดื่มที่มีคาร์โบไฮเดรตและเกลือแร่ร่วมกับอาหารว่างเค็มเล็กน้อยได้ ไม่ควรกินเกลือเม็ดเอง เพราะอาจทำให้คลื่นไส้และได้รับโซเดียมมากเกินไป

เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่ช่วยเหลือตัวเองได้น้อยขาดน้ำได้ง่ายกว่าคนทั่วไป หากเด็กท้องเสียหรืออาเจียน ควรใช้ผลิตภัณฑ์ที่เหมาะกับวัยและปรึกษาเภสัชกรหรือบุคลากรทางการแพทย์เรื่องปริมาณ การให้นมแม่สามารถทำต่อได้ ไม่ควรงดอาหารหรือนมทั้งหมดเพียงเพราะกำลังให้โออาร์เอส ส่วนผู้ที่เป็นโรคไต โรคหัวใจ มีข้อจำกัดเรื่องน้ำหรือโซเดียม รวมถึงผู้ที่ใช้ยาบางชนิด ไม่ควรดื่มเกลือแร่จำนวนมากตามความเข้าใจของตัวเอง เพราะร่างกายอาจจัดการโซเดียมหรือโพแทสเซียมได้ไม่เหมือนคนทั่วไป

โออาร์เอสช่วยทดแทนน้ำและเกลือแร่ แต่ไม่ได้หยุดการถ่ายและไม่ได้กำจัดสาเหตุของโรค หากมีไข้สูง ถ่ายเป็นเลือด ปวดท้องรุนแรง อาเจียนจนจิบไม่ได้ ซึม สับสน หายใจเร็ว ใจเต้นเร็ว หน้ามืดเมื่อยืนแล้วไม่ดีขึ้น ปัสสาวะน้อยมาก หรืออาการขาดน้ำเพิ่มขึ้น ควรไปพบแพทย์ ไม่ควรพยายามแก้ด้วยเครื่องดื่มเพียงอย่างเดียว เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัวควรได้รับการประเมินเร็วกว่าคนสุขภาพแข็งแรง

วิธีเลือกจึงไม่ซับซ้อนอย่างที่ฉลากหลากสีทำให้รู้สึก ท้องเสียหรืออาเจียนจนเสียน้ำให้มองหาโออาร์เอสและผสมตามซอง ออกกำลังกายเบา ๆ ให้เริ่มจากน้ำเปล่า ส่วนกิจกรรมหนัก ยาวนาน หรือเสียเหงื่อมากจึงพิจารณาเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับกีฬา เกลือแร่ไม่ใช่ยาบำรุงที่ต้องดื่มทุกวัน แต่เป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์เมื่อเลือกให้ตรงกับสิ่งที่ร่างกายกำลังสูญเสีย