อาหารเลยวันหมดอายุกินได้ไหม? แยก EXP กับ Best Before ให้ถูกก่อนตัดสินใจ

อาหารเลยวันหมดอายุกินได้ไหม? แยก EXP กับ Best Before ให้ถูกก่อนตัดสินใจ

อาหารที่เลยวันที่บนฉลากยังกินได้หรือไม่ ไม่มีคำตอบเดียวสำหรับอาหารทุกชนิด เพราะคำว่า “หมดอายุ” กับ “ควรบริโภคก่อน” มีความหมายต่างกัน นอกจากนี้ยังต้องดูชนิดอาหาร สภาพบรรจุภัณฑ์ อุณหภูมิที่ใช้เก็บ และอาหารเคยถูกเปิดแล้วหรือยัง

อย่างไรก็ตาม หากฉลากเขียนชัดว่า “หมดอายุ” หรือ EXP ทางเลือกที่ปลอดภัยคือไม่ควรนำมากิน โดยเฉพาะอาหารสด อาหารพร้อมกิน และอาหารที่ต้องเก็บในตู้เย็น

“หมดอายุ” หรือ EXP หมายถึงอะไร

สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาของไทยอธิบายว่า วันที่หมดอายุเป็นวันที่แสดงการสิ้นสุดคุณภาพของอาหารภายใต้เงื่อนไขการเก็บรักษาที่ระบุไว้ เมื่อพ้นวันที่นี้ ผู้บริโภคไม่ควรนำมารับประทาน เพราะอาหารอาจเสื่อมคุณภาพและมีความเสี่ยงต่อสุขภาพได้

อาหารที่ไม่ควรเสี่ยงอย่างยิ่ง ได้แก่

• นมพาสเจอร์ไรซ์และผลิตภัณฑ์นมแช่เย็น

• เนื้อสด เนื้อบด ไก่ ปลา และอาหารทะเล

• อาหารพร้อมกิน เช่น แซนด์วิช สลัด ซูชิ และอาหารกล่องแช่เย็น

• อาหารที่มีไข่สด ครีม หรือกะทิเป็นส่วนประกอบ

• อาหารสำหรับทารกและผลิตภัณฑ์โภชนาการเฉพาะโรค

แม้อาหารจะเพิ่งเลยวันหมดอายุเพียงหนึ่งหรือสองวัน และยังไม่มีกลิ่นผิดปกติ ก็ไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยเสมอไป เพราะเชื้อก่อโรคหลายชนิดอาจไม่ทำให้อาหารเปลี่ยนกลิ่น สี หรือรสอย่างชัดเจน

“ควรบริโภคก่อน” หรือ Best Before ต่างกันอย่างไร

คำว่า “ควรบริโภคก่อน”, BB, BBE หรือ Best Before หมายถึงช่วงเวลาที่อาหารยังคงคุณภาพดีตามที่ผู้ผลิตกำหนด ภายใต้เงื่อนไขการเก็บรักษาที่ระบุ

เมื่อเลยวันที่นี้ไป รสชาติ กลิ่น สี ความกรอบ หรือคุณค่าบางส่วนอาจลดลง แต่ไม่ได้หมายความว่าอาหารจะกลายเป็นอันตรายทันทีเมื่อข้ามวัน

อาหารแห้งหรืออาหารที่เก็บบนชั้น เช่น ข้าวสาร พาสต้า บะหมี่แห้ง ซีเรียล ขนมปังกรอบ และเครื่องปรุงบางชนิด อาจยังดูเป็นปกติหลังวันควรบริโภคก่อน หากมีเงื่อนไขครบ ได้แก่

• บรรจุภัณฑ์ยังปิดสนิทและไม่เสียหาย

• ไม่มีความชื้น แมลง หรือร่องรอยเชื้อรา

• เก็บตามอุณหภูมิและวิธีที่ระบุบนฉลาก

• ไม่เคยวางไว้กลางแดด ในรถร้อน หรือบริเวณที่มีความชื้นสูง

อย่างไรก็ตาม อย. ไทยมีคำแนะนำในเชิงระมัดระวังว่า ไม่แนะนำให้บริโภคอาหารหลังวันที่หมดอายุหรือวันที่ควรบริโภคก่อน เพราะผู้บริโภคไม่สามารถยืนยันความปลอดภัยจากการมองภายนอกได้ทั้งหมด

วันที่บนฉลากใช้ได้เมื่อเก็บอาหารถูกวิธี

วันที่ที่ผู้ผลิตระบุไม่ได้รับประกันว่าอาหารจะปลอดภัยเสมอโดยไม่คำนึงถึงวิธีเก็บ

ตัวอย่างเช่น อาหารที่กำหนดให้แช่เย็น แต่อาจถูกทิ้งไว้ในรถร้อนหลายชั่วโมง สามารถเสื่อมเสียก่อนถึงวันหมดอายุได้ ในทางกลับกัน อาหารแห้งที่ยังไม่เปิดและเก็บในที่แห้งเย็น มักรักษาคุณภาพได้ดีกว่าอาหารชนิดเดียวกันที่เปิดถุงแล้ว

หลังเปิดบรรจุภัณฑ์ ระยะเวลาเก็บมักสั้นลง จึงต้องอ่านคำแนะนำเพิ่มเติม เช่น

“หลังเปิดควรเก็บในตู้เย็นและบริโภคภายใน 3 วัน”

หากฉลากระบุเช่นนี้ ไม่ควรรอจนถึงวันสุดท้ายที่พิมพ์บนกล่อง เพราะระยะเวลาหลังเปิดเป็นเงื่อนไขที่ต้องใช้ประกอบกัน

อาหารแบบไหนควรทิ้ง ไม่ควรเสี่ยงกิน

ไม่ควรนำอาหารต่อไปนี้มารับประทานเมื่อพ้นวันหมดอายุ หรือไม่ทราบว่าเคยเก็บอย่างไร

• อาหารที่บรรจุภัณฑ์รั่ว บวม เปิดอ้า หรือมีรอยฉีก

• อาหารปรุงสุกหรืออาหารเหลือที่เก็บในตู้เย็นมาหลายวัน

• ผลิตภัณฑ์แช่เย็นที่เคยวางไว้ในอุณหภูมิห้องเป็นเวลานาน

• อาหารที่มีกลิ่นผิดธรรมชาติ เป็นเมือก มีฟอง หรือสีเปลี่ยน

• อาหารที่มีเชื้อราหรือเนื้อสัมผัสผิดไปจากเดิม

• อาหารที่ไม่ทราบประวัติการเก็บหรือเคยผ่านช่วงไฟฟ้าดับ

อาหารที่มีความชื้นสูงและมีสารอาหารมาก เอื้อต่อการเพิ่มจำนวนของจุลินทรีย์ บางชนิดอาจสร้างสารพิษได้ และอาหารอาจยังดูปกติทั้งที่มีเชื้อก่อโรคปะปนอยู่

ดมแล้วไม่เหม็น แปลว่ากินได้หรือไม่

ไม่เสมอไป

การดมและดูสภาพอาหารช่วยตรวจพบการเน่าเสียบางรูปแบบ แต่เชื้อก่อโรคหลายชนิดไม่ทำให้อาหารมีกลิ่นเหม็นหรือสีเปลี่ยนอย่างเห็นได้ชัด จึงไม่ควรใช้วิธีชิมคำเล็ก ๆ เพื่อทดสอบว่าอาหารปลอดภัยหรือไม่

หากมีกลิ่นผิดธรรมชาติ เป็นเมือก มีรา เกิดฟอง หรือบรรจุภัณฑ์พองผิดปกติ ให้ทิ้งทันที แต่การไม่มีสัญญาณเหล่านี้ก็ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่าอาหารปลอดภัย หากเลยวันหมดอายุหรือเคยเก็บผิดอุณหภูมิ

เห็นราแค่จุดเดียว ตัดออกแล้วกินต่อได้ไหม

สำหรับอาหารเนื้อนุ่มหรือมีความชื้นสูง เช่น ขนมปัง แยม ผลไม้เนื้อนิ่ม โยเกิร์ต อาหารปรุงสุก และชีสนิ่ม ควรทิ้งทั้งชิ้นหรือทั้งภาชนะ

เหตุผลคือเส้นใยราอาจแทรกเข้าไปลึกกว่าส่วนที่มองเห็น และอาจมีแบคทีเรียชนิดอื่นเจริญอยู่ร่วมด้วย การตัดเฉพาะจุดที่เห็นราออกจึงไม่ได้ทำให้ส่วนที่เหลือปลอดภัยแน่นอน

อาหารเนื้อแข็งบางชนิด เช่น ผักเนื้อแน่นหรือชีสแข็ง อาจมีวิธีจัดการต่างออกไป แต่หากไม่มั่นใจในชนิดอาหารและวิธีตัดอย่างถูกสุขลักษณะ การทิ้งย่อมปลอดภัยกว่า โดยเฉพาะเมื่อจะนำไปให้เด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ หรือผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำรับประทาน

อาหารกระป๋องต้องดูมากกว่าวันที่

อาหารกระป๋องบางชนิดเก็บได้นาน แต่ต้องอยู่ในภาชนะที่สมบูรณ์และผ่านการเก็บรักษาอย่างเหมาะสม

ควรทิ้งกระป๋องทันทีหากพบว่า

• กระป๋องบวม รั่ว หรือมีสนิมลึก

• บุบหนักบริเวณฝา ตะเข็บ หรือรอยต่อ

• ฝาเปิดอ้า หรือภาชนะเสียรูป

• เมื่อเปิดแล้วมีของเหลวหรือฟองพุ่งผิดปกติ

• มีกลิ่นหรือสภาพอาหารเปลี่ยนไปจากเดิม

ไม่ควรเปิดดมใกล้ ๆ ไม่ควรชิม และไม่ควรหวังว่าการต้มซ้ำจะทำให้อาหารจากกระป๋องที่ผิดปกติกลับมาปลอดภัย

อาหารแช่แข็งไม่ได้หยุดเวลาอย่างสมบูรณ์

การแช่แข็งช่วยชะลอการเพิ่มจำนวนของจุลินทรีย์ แต่ไม่ได้ฆ่าเชื้อทั้งหมด อาหารที่ถูกแช่แข็งก่อนถึงกำหนดและรักษาอุณหภูมิได้ต่อเนื่องอาจเก็บได้นานขึ้น แม้คุณภาพจะค่อย ๆ ลดลง

แต่หากอาหารเคยละลายเพราะไฟดับ ถูกวางไว้นอกตู้เย็นนาน หรือไม่ทราบว่าอุณหภูมิสูงขึ้นเพียงใด ไม่ควรตัดสินจากการที่อาหารยังเย็นหรือมีน้ำแข็งเหลืออยู่เพียงอย่างเดียว

ส่วนอาการผิวอาหารแห้ง ซีด หรือมีน้ำแข็งเกาะหนา มักเกี่ยวกับคุณภาพและภาวะ freezer burn แต่ความปลอดภัยยังขึ้นอยู่กับประวัติอุณหภูมิและการปนเปื้อนก่อนนำไปแช่แข็งด้วย

ใครไม่ควรเสี่ยงกินอาหารที่มีข้อสงสัย

คนบางกลุ่มอาจมีอาการรุนแรงจากอาหารปนเปื้อนได้มากกว่าคนทั่วไป ได้แก่

• หญิงตั้งครรภ์

• เด็กเล็ก

• ผู้สูงอายุ

• ผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง

• ผู้ป่วยมะเร็งหรือผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ

• ผู้มีโรคเรื้อรังบางชนิด

อาหารที่เลยวันที่ ไม่ทราบวิธีเก็บ หรือมีข้อสงสัยแม้เพียงเล็กน้อย ไม่ควรนำไปให้คนกลุ่มนี้รับประทาน

หากกินอาหารต้องสงสัยเข้าไปแล้วควรทำอย่างไร

อาการอาหารเป็นพิษอาจประกอบด้วย คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย หรือมีไข้ ควรจิบน้ำหรือสารละลายเกลือแร่เพื่อชดเชยของเหลวและเฝ้าสังเกตอาการ

ควรพบแพทย์โดยเร็วหากมีอาการต่อไปนี้

• อาเจียนต่อเนื่องหรือดื่มน้ำไม่ได้

• ถ่ายเป็นเลือด

• ไข้สูงหรือปวดท้องรุนแรง

• ซึม หน้ามืด หรืออ่อนเพลียผิดปกติ

• ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง หรือมีสัญญาณขาดน้ำ

• หายใจลำบาก กลืนลำบาก หรือมองเห็นผิดปกติ

เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำควรได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์เร็วขึ้น ไม่ควรกระตุ้นให้อาเจียนเอง และควรเก็บฉลาก ชื่ออาหาร เวลาที่กิน หรือบรรจุภัณฑ์ไว้เป็นข้อมูลให้แพทย์พิจารณา

จำง่ายก่อนตัดสินใจกิน

หากฉลากเขียนว่า “หมดอายุ” หรือ EXP ให้ทิ้ง ส่วนคำว่า “ควรบริโภคก่อน” ต้องพิจารณาชนิดอาหาร สภาพบรรจุภัณฑ์ และประวัติการเก็บประกอบกัน

แต่หากอาหารเคยเก็บผิดอุณหภูมิ เปิดไว้นาน บรรจุภัณฑ์เสียหาย หรือกำลังจะให้คนกลุ่มเสี่ยงกิน อย่าใช้เพียงการดมและชิมเป็นเครื่องตัดสิน เงินที่เสียดายจากอาหารหนึ่งชิ้นมักน้อยกว่าค่าใช้จ่ายและความทรมานจากอาหารเป็นพิษ