ซานติก้าผับ คืนปีใหม่ที่กลายเป็นฝันร้าย

หลังเสียงนับถอยหลังเข้าสู่ปีใหม่จบลงได้ไม่นาน ผู้คนในซานติก้าผับย่านเอกมัยยังคงเต้นและชมการแสดงบนเวที ไม่มีใครคาดคิดว่าประกายไฟเหนือศีรษะจะเปลี่ยนงานฉลองให้กลายเป็นหนึ่งในโศกนาฏกรรมสถานบันเทิงครั้งร้ายแรงที่สุดของประเทศไทย

เหตุเพลิงไหม้เกิดขึ้นหลังเที่ยงคืนวันที่ 1 มกราคม 2552 ภายในซานติก้าผับมีลูกค้าจำนวนมากมาร่วมงานส่งท้ายปีเก่า สถานที่เต็มไปด้วยแสง สี เสียง และผู้คนที่เบียดเสียดกัน เมื่อเกิดไฟบริเวณใกล้เวที หลายคนยังไม่รู้ทันทีว่าเป็นเหตุฉุกเฉิน บางคนเข้าใจว่าเปลวไฟและควันเป็นส่วนหนึ่งของการแสดง จึงเสียเวลาอันมีค่าไปในช่วงแรก

เพลิงลุกลามไปตามวัสดุตกแต่งและวัสดุซับเสียงอย่างรวดเร็ว ควันดำสะสมอยู่ภายในอาคาร ก่อนแผ่ลงมายังพื้นที่ซึ่งผู้คนกำลังพยายามหาทางออก เมื่อมองเห็นได้ยากและเริ่มหายใจไม่ออก ความสับสนก็กลายเป็นความตื่นตระหนก ทุกคนมุ่งไปยังประตูที่ตนจำได้ โดยเฉพาะทางเข้าหลักซึ่งคุ้นเคยที่สุด

การหนีออกจากอาคารที่มืด เต็มไปด้วยควัน และมีคนจำนวนมากพร้อมกัน ไม่เหมือนการเดินออกจากร้านในเวลาปกติ เมื่อคนด้านหน้าสะดุดหรือล้ม คนด้านหลังก็อาจหยุดไม่ทัน เกิดการกดทับบริเวณประตู ส่วนผู้ที่ไม่รู้ตำแหน่งทางออกอื่นต้องคลำหาทางท่ามกลางอากาศที่ร้อนขึ้นทุกขณะ

เหตุการณ์ครั้งนั้นมีผู้เสียชีวิตในเวลาต่อมารวม 67 คน และมีผู้บาดเจ็บมากกว่า 100 คน หลายรายไม่ได้เสียชีวิตเพราะถูกเปลวไฟโดยตรง แต่ได้รับควันพิษ สูดอากาศร้อน หรือถูกเบียดและกดทับระหว่างหนีออกจากอาคาร ผู้บาดเจ็บบางคนต้องรักษาตัวเป็นเวลานานและเผชิญผลกระทบต่อร่างกายกับจิตใจต่อเนื่องอีกหลายปี

สิ่งที่ทำให้ซานติก้าผับถูกพูดถึงมาจนถึงวันนี้ ไม่ใช่แค่ต้นกำเนิดของประกายไฟ แต่เป็นเงื่อนไขหลายอย่างที่มารวมกันในคืนเดียว

วัสดุตกแต่งภายในบางส่วนติดไฟและทำให้เพลิงลุกลามได้เร็ว

พื้นที่มีผู้ใช้บริการหนาแน่นในคืนฉลองปีใหม่

ผู้ใช้บริการจำนวนมากไม่รู้ว่าทางหนีไฟอยู่ตรงไหน

ป้ายบอกทางและไฟฉุกเฉินไม่เพียงพอสำหรับสภาพที่มีควันบดบัง

ทางออกบางจุดไม่สะดวกต่อการอพยพคนจำนวนมากพร้อมกัน

การใช้เอฟเฟกต์บนเวทีเกิดขึ้นภายในพื้นที่ปิดที่มีวัสดุไวไฟอยู่ใกล้เคียง

เมื่อปัจจัยเหล่านี้เกิดขึ้นพร้อมกัน ไฟขนาดเล็กจึงกลายเป็นภัยร้ายแรงในเวลาอันสั้น ต่อให้รถดับเพลิงเดินทางมาถึงเร็วเพียงใด ช่วงไม่กี่นาทีแรกภายในอาคารก็สามารถตัดสินชะตาของผู้ที่ติดอยู่ข้างในได้แล้ว

หลังเหตุการณ์ มีการตรวจสอบพบปัญหาเกี่ยวกับการดัดแปลงและการใช้อาคาร ซานติก้าผับไม่ได้เป็นเพียงร้านที่บังเอิญเกิดไฟไหม้ แต่สะท้อนช่องว่างระหว่างแบบอาคารที่ได้รับอนุญาตกับสภาพการใช้งานจริง สถานที่ซึ่งเปิดรับคนจำนวนมากยามค่ำคืนย่อมต้องมีมาตรการความปลอดภัยแตกต่างจากอาคารพักอาศัยหรืออาคารพาณิชย์ทั่วไป

คดีอาญาดำเนินต่อมาเป็นเวลาหลายปี กระทั่งเดือนพฤศจิกายน 2558 ศาลฎีกาพิพากษาจำคุกผู้บริหารซานติก้าผับ 3 ปีโดยไม่รอลงอาญา ฐานกระทำโดยประมาทเป็นเหตุให้ผู้อื่นถึงแก่ความตายและได้รับอันตราย พร้อมกำหนดความรับผิดเรื่องค่าเสียหายแก่โจทก์ร่วมบางราย

อีกส่วนหนึ่งคือคดีปกครอง ซึ่งครอบครัวผู้เสียชีวิตและผู้บาดเจ็บฟ้องกรุงเทพมหานครจากการละเลยหน้าที่ตรวจสอบอาคาร ศาลปกครองสูงสุดวินิจฉัยว่า กรุงเทพมหานครโดยเจ้าพนักงานท้องถิ่นมีหน้าที่ตรวจสอบการดัดแปลงและการใช้อาคาร แต่ปล่อยให้มีการนำอาคารไปใช้เป็นสถานบริการโดยมีสภาพไม่ปลอดภัย จึงต้องร่วมรับผิดชดใช้ค่าเสียหาย

คำพิพากษาส่วนนี้มีความหมายมาก เพราะความปลอดภัยของสถานบันเทิงไม่ได้เป็นหน้าที่ของผู้ประกอบการฝ่ายเดียว เจ้าหน้าที่ซึ่งมีอำนาจตรวจอาคาร ออกคำสั่งแก้ไข หรือระงับการใช้งานก็มีหน้าที่ป้องกันอันตราย หากพบความผิดปกติแต่ไม่มีการจัดการ กฎหมายสามารถกำหนดความรับผิดให้หน่วยงานรัฐได้เช่นกัน

สำหรับคนทั่วไป บทเรียนจากซานติก้าไม่ควรหยุดอยู่ที่การจดจำจำนวนผู้เสียชีวิต ก่อนเข้าสถานบันเทิง โรงละคร ห้องจัดเลี้ยง หรืออาคารที่มีคนหนาแน่น ลองใช้เวลาเพียงครู่เดียวมองหาทางออกอย่างน้อยสองทาง สังเกตว่าประตูเปิดไปทิศใด มีสิ่งของกีดขวางหรือไม่ และอย่ายืนอัดกันอยู่บริเวณที่มีทางออกเพียงจุดเดียว

หากเห็นเปลวไฟหรือควันที่ไม่ควรเกิดขึ้น อย่ารอให้มีคนประกาศก่อนจึงค่อยขยับ เพราะควันสามารถทำให้มองไม่เห็นและหมดสติได้อย่างรวดเร็ว ควรก้มตัวให้ต่ำ หลีกเลี่ยงการสูดควัน เคลื่อนไปยังทางออกที่ใกล้และปลอดภัย ไม่ย้อนกลับไปเก็บสิ่งของ และไม่ใช้ลิฟต์

ถ้าล้มอยู่ท่ามกลางฝูงชน ควรพยายามลุกให้เร็วที่สุด หากลุกไม่ได้ให้ขดตัว ป้องกันศีรษะและหน้าอก ส่วนผู้ที่ออกมาได้แล้วไม่ควรย้อนเข้าอาคาร เว้นแต่เป็นเจ้าหน้าที่ซึ่งมีอุปกรณ์และการฝึกเฉพาะ การตั้งใจกลับไปช่วยโดยไม่มีเครื่องป้องกันอาจทำให้มีผู้ประสบภัยเพิ่มขึ้นอีกคน

ผู้ประกอบการเองไม่ควรมองถังดับเพลิง ป้ายทางออก การฝึกซ้อม และการจำกัดจำนวนคนเป็นเพียงเงื่อนไขให้ผ่านการตรวจ ถังดับเพลิงที่หมดอายุ ประตูที่ถูกล็อกเพื่อป้องกันลูกค้าหนีค่าใช้จ่าย หรือทางหนีไฟที่ใช้วางลังสินค้า ล้วนทำให้ระบบความปลอดภัยซึ่งดูเหมือนมีอยู่จริงใช้งานไม่ได้ในนาทีวิกฤต

เวลาผ่านไปหลายปี เหตุเพลิงไหม้สถานบันเทิงยังเกิดขึ้นในประเทศไทยและมีลักษณะบางอย่างคล้ายเดิม ทั้งวัสดุไวไฟ ทางเข้าออกจำกัด การดัดแปลงอาคาร และการตรวจที่ไม่ต่อเนื่อง ทุกครั้งที่เกิดเหตุ ชื่อซานติก้าจะถูกนำกลับมาพูดถึง พร้อมคำถามเดิมว่าทำไมบทเรียนราคาแพงจึงยังป้องกันเหตุซ้ำไม่ได้

ความทรงจำต่อซานติก้าผับจึงไม่ควรมีไว้เพื่อสร้างความหวาดกลัว หรือรื้อฟื้นความเจ็บปวดของครอบครัวผู้สูญเสีย แต่ควรทำให้ทุกฝ่ายไม่ยอมประนีประนอมกับความเสี่ยงที่มองเห็นได้ ประตูฉุกเฉินหนึ่งบาน ป้ายที่สว่างพอ หรือการตัดสินใจยกเลิกเอฟเฟกต์ไฟ อาจดูเป็นรายละเอียดเล็กน้อยในคืนปกติ แต่เมื่อเกิดเหตุขึ้น รายละเอียดเหล่านี้คือเส้นแบ่งระหว่างการออกจากอาคารได้ทันกับการไม่มีโอกาสกลับบ้าน