โถปัสสาวะเปลี่ยนโลก ทำไมถูกยกให้เป็นงานศิลปะชิ้นเอก?

นึกภาพว่าเดินเข้าไปในนิทรรศการศิลปะ แล้วพบโถปัสสาวะชายตั้งอยู่กลางห้อง

โถใบนี้กลับถูกพูดถึงมานานกว่าร้อยปี และถูกยกให้เป็นหนึ่งในผลงานศิลปะที่มีอิทธิพลที่สุดในโลก

มันมีชื่อว่า Fountain ผลงานของ มาร์เซล ดูชองป์ ศิลปินชาวฝรั่งเศส ผู้กล้าท้าทายคนทั้งวงการด้วยคำถามสั้น ๆ ว่า

“ใครเป็นคนตัดสินว่าอะไรคือศิลปะ?”

ซื้อจากร้าน แล้วส่งประกวดทันที

เรื่องเกิดขึ้นในปี 1917 เมื่อดูชองป์นำโถปัสสาวะชายสำเร็จรูปที่ซื้อจากร้านขายอุปกรณ์ประปา มาพลิกวางในมุมใหม่ ก่อนเขียนชื่อว่า R. Mutt 1917 ลงบนตัวโถ

จากนั้นเขาส่งผลงานไปยังนิทรรศการของสมาคมศิลปินอิสระในนิวยอร์ก ซึ่งประกาศไว้ว่า ใครจ่ายค่าสมัครก็มีสิทธิ์นำผลงานมาจัดแสดงได้

แต่พอคณะผู้จัดเห็นโถปัสสาวะจริง ๆ กลับรับไม่ไหว และเลือกเก็บผลงานชิ้นนี้ออกจากพื้นที่แสดง

เหตุการณ์นี้จุดชนวนการถกเถียงทันที เพราะในเมื่อกติกาบอกว่ารับทุกผลงาน แล้วเหตุใดโถใบนี้จึงถูกปฏิเสธ?

ไม่ได้ทำเอง เรียกศิลปะได้หรอ?

สิ่งที่ทำให้ Fountain แปลกไม่ใช่แค่รูปร่างของมัน แต่คือดูชองป์ไม่ได้สร้างโถขึ้นมาเองเลย

เขาเพียงเลือกของใช้ธรรมดา นำมันออกจากสถานที่เดิม เปลี่ยนมุมวาง ตั้งชื่อใหม่ และประกาศว่านี่คือผลงานศิลปะ

แนวคิดนี้เรียกว่า Readymade หมายถึงการหยิบสิ่งของที่ผลิตสำเร็จแล้วมาเปลี่ยนความหมายผ่านการเลือกและจัดวางของศิลปิน

ดูชองป์กำลังบอกว่า ศิลปะอาจไม่ได้อยู่ที่ความสวยหรือฝีมือเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความคิดเบื้องหลังด้วย

จากโถฉี* สู่คำถามของโลกศิลปะ

ถ้าโถปัสสาวะอยู่ในห้องน้ำ มันคือของใช้ แต่เมื่อถูกนำไปวางในแกลเลอรี มันยังเป็นเพียงโถปัสสาวะเหมือนเดิมหรือเปล่า?

คำถามเหล่านี้เองที่ทำให้ผลงานชิ้นนี้มีพลัง แม้ตัววัตถุจะไม่ได้สวยงามหรือมีราคาแพงเลยก็ตาม

โถปัสสาวะต้นฉบับจากปี 1917 สูญหายไป

สิ่งที่หลงเหลือคือภาพถ่ายและผลงานจำลองที่ได้รับอนุญาตให้สร้างขึ้นภายหลัง

น่าแปลกที่แม้ของจริงจะหายไป แต่แนวคิดของ Fountain กลับไม่เคยหายตาม มันกลายเป็นแรงบันดาลใจให้ศิลปินรุ่นหลังนำของธรรมดามาสร้างเป็นงานศิลปะมากมาย

โถปัสสาวะเปลี่ยนโลกตรงไหน?

Fountain ไม่ได้เปลี่ยนโลกเพราะมันสวย แต่เพราะมันบังคับให้คนหยุดคิด

มันทำให้ศิลปะไม่จำเป็นต้องเป็นภาพวาดบนผืนผ้าใบหรือรูปปั้นราคาแพงอีกต่อไป ของธรรมดาชิ้นหนึ่งก็กลายเป็นศิลปะได้ หากมันทำให้ผู้ชมตั้งคำถามหรือมองโลกต่างไปจากเดิม

จากโถปัสสาวะที่เคยถูกซ่อนออกจากนิทรรศการ วันนี้ Fountain กลับถูกยกให้เป็นผลงานสำคัญแห่งศตวรรษที่ 20