ต้นกำเนิด HIV จากลิงจริง แต่ไม่ได้เกิดจากคนมีเซ็กส์กับลิง

หากพูดถึงต้นกำเนิดของเชื้อ HIV หลายคนอาจเคยได้ยินเรื่องเล่าว่า “โรคเอดส์เกิดขึ้นเพราะมีคนไปมีเพศสัมพันธ์กับลิง” จนทำให้เชื้อข้ามสายพันธุ์มาสู่มนุษย์

แต่คำตอบคือ ไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์สนับสนุนเรื่องเล่านี้ แม้ต้นกำเนิดของ HIV จะเชื่อมโยงกับไวรัสในสัตว์ตระกูลไพรเมตจริง แต่หลักฐานทางพันธุกรรมชี้ไปที่การสัมผัสเลือดระหว่างการล่าและชำแหละสัตว์ป่ามากกว่า

ข่าวลือที่อยู่มานาน

ในช่วงที่โรคเอดส์เริ่มเป็นที่รับรู้และระบาดทั่วโลกในทศวรรษ 1980 นักวิทยาศาสตร์ยังมีข้อมูลเกี่ยวกับ HIV ค่อนข้างน้อย ทำให้เกิดข่าวลือและทฤษฎีต่าง ๆ มากมาย หนึ่งในนั้นคือเรื่องการมีเพศสัมพันธ์ระหว่างคนกับลิง

อย่างไรก็ตาม เมื่อมีการศึกษาพันธุกรรมและสายวิวัฒนาการของไวรัสอย่างละเอียด นักวิทยาศาสตร์ไม่พบหลักฐานที่สนับสนุนข้อกล่าวอ้างดังกล่าว แต่กลับพบความเชื่อมโยงระหว่าง HIV กับไวรัสภูมิคุ้มกันบกพร่องในลิง หรือ SIV

ข่าวลือนี้จึงไม่เพียงคลาดเคลื่อนจากหลักฐาน แต่ยังอาจสร้างความรังเกียจและซ้ำเติมอคติต่อผู้มีเชื้อ HIV โดยไม่จำเป็น

แล้ว HIV มาจากไหน?

หลักฐานในปัจจุบันชี้ว่า HIV มีต้นกำเนิดจากไวรัสที่ชื่อ SIV (Simian Immunodeficiency Virus) ซึ่งพบในสัตว์ตระกูลไพรเมตบางชนิดในแอฟริกา

HIV ไม่ได้มีต้นกำเนิดเพียงสายเดียว โดยญาติที่ใกล้ชิดของ HIV-1 พบในชิมแปนซีและกอริลลา ส่วน HIV-2 เชื่อมโยงกับลิงโซออี้แมนกาเบย์ในแอฟริกาตะวันตก

สมมติฐานที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดคือ เชื้อข้ามมาสู่มนุษย์ระหว่างการล่า ชำแหละ หรือจัดการเนื้อสัตว์ป่า เมื่อผู้ล่าหรือผู้ชำแหละมีบาดแผลและสัมผัสเลือดหรือของเหลวจากสัตว์ที่มีเชื้อ ไวรัสจึงมีโอกาสเข้าสู่ร่างกาย

หลังจากข้ามสายพันธุ์แล้ว ไวรัสบางสายสามารถปรับตัวและแพร่ต่อระหว่างมนุษย์ได้ จนกลายเป็นเชื้อ HIV ที่เรารู้จักในปัจจุบัน

ทำไมการชำแหละสัตว์จึงมีความเสี่ยง?

ระหว่างการล่าหรือชำแหละสัตว์อาจเกิดบาดแผลจากมีด กระดูก หรือการถูกกัด หากเลือดของสัตว์สัมผัสกับบาดแผล เนื้อเยื่อที่เสียหาย หรือเยื่อบุของมนุษย์ เชื้อโรคบางชนิดอาจมีโอกาสข้ามกำแพงระหว่างสายพันธุ์ได้

การสัมผัสเพียงครั้งเดียวไม่ได้หมายความว่าเชื้อจะต้องแพร่ข้ามสายพันธุ์สำเร็จ เพราะไวรัสยังต้องปรับตัวให้เพิ่มจำนวนและแพร่ต่อในโฮสต์ชนิดใหม่ได้ด้วย

นักวิทยาศาสตร์พบหลักฐานว่าเชื้อในกลุ่มนี้น่าจะข้ามเข้าสู่มนุษย์มากกว่าหนึ่งครั้ง แต่มีเพียงบางสายเท่านั้นที่สามารถแพร่ต่อเนื่องในคนและขยายเป็นการระบาดได้

ต้นกำเนิดของเชื้อ ไม่ใช่วิธีแพร่เชื้อในปัจจุบัน

สิ่งสำคัญคือต้องแยกระหว่าง “เหตุการณ์ที่เชื้อข้ามจากสัตว์สู่มนุษย์ในอดีต” กับ “ช่องทางการแพร่เชื้อ HIV ระหว่างคนในปัจจุบัน”

ปัจจุบัน HIV แพร่ผ่านสารคัดหลั่งบางชนิดของผู้มีเชื้อ เช่น เลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งทางช่องคลอดและทวารหนัก รวมถึงน้ำนมแม่ เชื้ออาจแพร่ผ่านเพศสัมพันธ์ การใช้เข็มร่วมกัน หรือจากแม่สู่ลูกหากไม่ได้รับการป้องกันและรักษาอย่างเหมาะสม

HIV ไม่แพร่ผ่านการกอด จับมือ รับประทานอาหารร่วมกัน ใช้ห้องน้ำร่วมกัน หรือการอยู่ใกล้ผู้มีเชื้อในชีวิตประจำวัน

ผู้ที่มีความเสี่ยงสามารถเข้ารับการตรวจ ใช้ถุงยาง หรือปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์เรื่องยา PrEP เพื่อป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อ หากเพิ่งมีเหตุเสี่ยง ควรปรึกษาสถานพยาบาลเรื่องยา PEP โดยเร็วที่สุดและไม่ควรเกิน 72 ชั่วโมง

ผู้มีเชื้อที่รับยาต้านไวรัสสม่ำเสมอจนตรวจไม่พบปริมาณไวรัสในเลือด จะไม่ถ่ายทอดเชื้อผ่านทางเพศสัมพันธ์ หรือหลักการ U=U

ไม่ใช่โรคเดียวที่เชื่อมโยงกับสัตว์

HIV ไม่ใช่เชื้อโรคชนิดเดียวที่มีต้นกำเนิดเชื่อมโยงกับสัตว์ โรคติดเชื้อหลายชนิดก็มีที่มาในลักษณะใกล้เคียงกัน เช่น

• ไข้หวัดนก ซึ่งเกี่ยวข้องกับไวรัสไข้หวัดใหญ่ในนก
• ไข้หวัดหมู ซึ่งเกี่ยวข้องกับไวรัสไข้หวัดใหญ่ในสุกร
• อีโบลา ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับสัตว์ป่า
• COVID-19 ซึ่งต้นกำเนิดที่แน่ชัดยังอยู่ระหว่างการศึกษาและตรวจสอบ

กรณีเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าเชื้อโรคสามารถข้ามจากสัตว์สู่คนผ่านการสัมผัสเลือด ของเหลว เนื้อเยื่อ หรือสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการแพร่เชื้อ โดยไม่จำเป็นต้องเกี่ยวข้องกับการมีเพศสัมพันธ์

ดังนั้น สิ่งที่ควรจำคือ HIV มีรากทางวิวัฒนาการเชื่อมโยงกับ SIV ในสัตว์ตระกูลไพรเมตจริง แต่ไม่มีหลักฐานว่าการระบาดในมนุษย์เริ่มจากคนมีเพศสัมพันธ์กับลิง หลักฐานทางวิทยาศาสตร์สนับสนุนการข้ามสายพันธุ์ผ่านการล่าและชำแหละสัตว์ป่ามากกว่า การเข้าใจเรื่องนี้อย่างถูกต้องช่วยลดทั้งข้อมูลผิดและการตีตราผู้มีเชื้อ HIV