พยานจําหน้าคนร้ายผิดได้จริงหรือไม่หรือสมองแค่หลอกเราในตอนที่ตื่นเต้น

เคยสงสัยกันไหมว่าเวลาเราดูข่าวอาชญากรรมแล้วเห็นพยานยืนยันหนักแน่นว่าคนนี้แหละคือคนร้ายที่ก่อเหตุ ภาพจําเหล่านั้นมันแม่นยําแค่ไหน หรือจริงๆ แล้วสมองคนเราก็มีช่วงเวลาที่ปล่อยให้ความคาดหวังหรือสภาพแวดล้อมมาสับขาหลอกความทรงจําของเราเอง

เรื่องนี้เป็นประเด็นที่ถกเถียงกันมานานในแวดวงจิตวิทยาและกระบวนการยุติธรรมทั่วโลก มีหลายกรณีที่พยานยันคอเป็นเอ็นว่าจําหน้าคนร้ายได้แม่นยํา แต่พอนําหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์ เช่น ดีเอ็นเอ หรือกล้องวงจรปิดมาเทียบกลับกลายเป็นคนละคนกันเลย

ทําไมถึงเป็นแบบนั้นได้ ลองมาคุยเรื่องนี้กันแบบสบายๆ ดูครับ ฝั่งหนึ่งที่เชื่อมั่นในพยานมักมองว่าการจดจําใบหน้าเป็นสัญชาตญาณพื้นฐานของมนุษย์ เราเกิดมาเพื่อสังเกตคนรอบข้าง ยิ่งในสถานการณ์ที่น่ากลัวหรือเร้าอารมณ์

สมองจะทํางานหนักและจดจ่ออยู่กับสิ่งที่อยู่ตรงหน้า พยานหลายคนมักบอกว่าใบหน้าคนร้ายติดตาจนฝันร้าย เพราะมันเป็นนาทีชีวิตที่จดจําได้ดีกว่าภาพทั่วไป กลุ่มที่มองมุมนี้ก็ให้ความสําคัญกับการให้ปากคําพยานมาก

เพราะถือเป็นหลักฐานที่เชื่อมโยงเหตุการณ์ได้ดีที่สุด แต่มันก็มีอีกมุมหนึ่งที่หลายคนเริ่มตั้งคําถามถึงกระบวนการทํางานของความจํามนุษย์ ฝ่ายที่มองมุมนี้มักอ้างงานวิจัยที่บอกว่าความจําของเราไม่ได้เป็นเหมือนไฟล์วิดีโอที่กดอัดแล้วเปิดดูใหม่ได้เป๊ะๆ

แต่มันเหมือนการวาดภาพขึ้นมาใหม่ทุกครั้งที่เรานึกถึง ยิ่งถ้าเราอยู่ในเหตุการณ์ที่หน้าสิ่วหน้าขวาน ความกลัวอาจไปเบี่ยงเบนโฟกัสของเราได้ แถมตอนที่เจ้าหน้าที่สอบปากคําหรือให้ชี้ตัว ถ้าคําถามมีการนําหรือชี้แนะเพียงเล็กน้อย

มันอาจจะไปเติมเต็มช่องว่างที่สมองลืมไปโดยอัตโนมัติ ทําให้พยานรู้สึกมั่นใจขึ้นมาเองว่าจําได้ ทั้งที่จริงๆ อาจจะจําสลับหรือปนกับคนอื่นโดยไม่รู้ตัว บางครั้งแค่การสบตาคนร้ายไม่กี่วินาทีในแสงสลัว ก็อาจทําให้สมองเติมรายละเอียดปลอมๆ

เข้าไปเพื่อให้เรื่องราวมันสมบูรณ์ สําหรับผมเรื่องนี้มันไม่มีคําตอบที่ขาวหรือดํา ทุกอย่างขึ้นอยู่กับบริบทและปัจจัยรอบข้างมากมาย ตั้งแต่ความเหนื่อยล้าของพยาน แสงสว่างในที่เกิดเหตุ ไปจนถึงวิธีการชี้ตัวที่ต้องรัดกุม

การที่พยานจําผิดอาจไม่ได้เกิดจากความตั้งใจจะโกหกหรือใส่ร้ายใคร แต่มันคือความเป็นมนุษย์ที่สมองพยายามจะหาเหตุผลให้กับสิ่งที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาวิกฤต

บางทีการฟังหูไว้หูและมองหาหลักฐานอื่นประกอบควบคู่ไปกับการให้ปากคําพยานก็น่าจะเป็นทางออกที่ปลอดภัยที่สุดสําหรับทุกฝ่าย ทุกคนคิดเห็นยังไงกับเรื่องนี้ครับ ใครเคยมีประสบการณ์จําคนสลับ หรือคิดว่าตัวเองมีสัญชาตญาณแม่นยําในการจดจําหน้าคน

ลองมาแลกเปลี่ยนมุมมองกันได้ ผมว่าเรื่องกลไกสมองแบบนี้มันยังมีอะไรให้เราเซอร์ไพรส์ได้อีกเยอะเลย