คำคมเพลโตอายุ 2,500 ปี ทำไมยังตรงกับสังคม และจริงแค่ไหน

คำคม “คนดีไม่ต้องมีกฎหมาย” เป็นคำพูดของเพลโตจริงหรือไม่

“Good people don't need laws to tell them to act responsibly, and bad people will find a way around the laws.”

หรือแปลเป็นไทยได้ว่า

“คนดีไม่จำเป็นต้องมีกฎหมายคอยบอกให้ทำสิ่งที่รับผิดชอบ ส่วนคนไม่ดีก็จะหาทางหลบเลี่ยงกฎหมายจนได้”

ประโยคนี้ถูกเผยแพร่ต่อกันมาอย่างกว้างขวาง และมักระบุว่าเป็นคำกล่าวของ เพลโต (Plato) นักปรัชญากรีกโบราณผู้มีชีวิตอยู่ราว 428/427–348/347 ปีก่อนคริสตกาล

เหตุที่คำคมนี้ยังถูกนำมาใช้อธิบายสังคม แม้เวลาจะผ่านมามากกว่า 2,000 ปี เป็นเพราะประโยคดังกล่าวแตะประเด็นที่มนุษย์ทุกยุคต้องเผชิญ นั่นคือความสัมพันธ์ระหว่าง จิตสำนึก คุณธรรม อำนาจ และกฎหมาย

อย่างไรก็ตาม เมื่อตรวจสอบข้อความในงานของเพลโต คำคมภาษาอังกฤษข้างต้นไม่ใช่ประโยคที่พบตรงตัวในงานเขียนของเขา แต่มีลักษณะเป็นการนำแนวคิดบางส่วนมาสรุปและขยายความใหม่ จนความหมายกว้างกว่าบริบทเดิมมาก

ทำไมคำคมนี้จึงฟังดูเป็นจริงเสมอ

แม้ที่มาของคำพูดจะคลาดเคลื่อน แต่ใจความของมันยังชวนให้เราคิดต่อถึงบทบาทของกฎหมายในโลกความเป็นจริงได้หลายมุม

จิตสำนึกอาจทำงานก่อนกฎหมาย

คนที่มีคุณธรรมมักไม่เบียดเบียนผู้อื่น ไม่ใช่เพียงเพราะกลัวถูกจับหรือถูกลงโทษ แต่เพราะมีสามัญสำนึกและระบบศีลธรรมอยู่ภายในใจ

ตัวอย่างใกล้ตัวคือการคืนของที่เก็บได้ การต่อแถว การช่วยผู้บาดเจ็บ หรือการไม่เอาเปรียบคนที่เสียเปรียบกว่า หลายเรื่องไม่จำเป็นต้องมีเจ้าหน้าที่คอยควบคุมทุกวินาที หากผู้คนตระหนักถึงผลกระทบที่การกระทำของตนมีต่อผู้อื่น

กฎหมายจึงไม่ใช่ต้นกำเนิดของความดีเสมอไป แต่เป็นกรอบขั้นต่ำที่ช่วยให้คนจำนวนมากอยู่ร่วมกันได้

ผู้ที่ตั้งใจเอาเปรียบมักมองหาช่องว่าง

อีกด้านหนึ่ง ผู้ที่ต้องการหาผลประโยชน์อาจใช้เทคนิค ช่องโหว่ หรือการตีความกฎหมายให้เข้าข้างตัวเอง แม้จะไม่ฝ่าฝืนตัวบทโดยตรง แต่การกระทำนั้นอาจขัดต่อเจตนารมณ์ของกฎหมายหรือหลักความรับผิดชอบต่อสังคม

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมกฎหมายต้องได้รับการปรับปรุงอยู่เสมอ เพราะรูปแบบการทำธุรกิจ เทคโนโลยี และกลวิธีในการกระทำผิดเปลี่ยนแปลงเร็วกว่ากระบวนการออกกฎหมายในหลายกรณี

แล้วทำไมสังคมยังจำเป็นต้องมีกฎหมาย

หากคนดีทำดีได้เอง ส่วนผู้ที่ตั้งใจทำผิดยังหาทางหลบเลี่ยงได้ คำถามสำคัญคือ เราจะมีกฎหมายไปทำไม

คำตอบคือ กฎหมายไม่ได้มีหน้าที่เพียงเปลี่ยนคนไม่ดีให้กลายเป็นคนดี แต่ยังทำหน้าที่อีกหลายด้าน

เป็นมาตรฐานขั้นต่ำของสังคม

คนแต่ละคนมีนิยามของคำว่า “ดี” “ยุติธรรม” และ “รับผิดชอบ” ไม่เหมือนกัน กฎหมายจึงช่วยกำหนดเส้นขั้นต่ำที่ทุกคนต้องปฏิบัติร่วมกัน

หากไม่มีข้อกำหนดเรื่องความเร็วบนถนน ภาษี สัญญาทางการค้า หรือสิทธิในทรัพย์สิน แต่ละคนอาจอ้างความเชื่อส่วนตัวเพื่อทำสิ่งที่ตนเห็นว่าถูกต้อง จนเกิดความขัดแย้งไม่รู้จบ

ปกป้องผู้เสียหายและสร้างกระบวนการรับผิด

แม้กฎหมายจะหยุดการกระทำผิดไม่ได้ทั้งหมด แต่ยังเป็นเครื่องมือสำหรับสืบสวน พิจารณาคดี ลงโทษ เยียวยาผู้เสียหาย และจำกัดไม่ให้ผู้กระทำผิดสร้างความเสียหายซ้ำได้โดยง่าย

กฎหมายยังช่วยเปลี่ยนข้อพิพาทจากการแก้แค้นส่วนตัว ให้เข้าสู่กระบวนการที่มีหลักฐาน ขั้นตอน และสิทธิในการโต้แย้ง

จัดการสังคมขนาดใหญ่ที่ซับซ้อน

ในสังคมที่มีประชากรนับล้านคน ลำพังความหวังว่าทุกคนจะมีจิตสำนึกเหมือนกันไม่เพียงพอ ระบบการจราจร ภาษี การค้า การคุ้มครองแรงงาน และการจัดการข้อมูลส่วนบุคคล จำเป็นต้องมีกติกาที่ชัดเจนและบังคับใช้ได้

คุณธรรมช่วยบอกว่าเราควรทำอะไร ส่วนกฎหมายช่วยกำหนดว่าอะไรคือขอบเขตที่สังคมยอมรับร่วมกัน และจะเกิดผลอย่างไรเมื่อมีการละเมิด

เหตุการณ์ที่สะท้อนแนวคิดเรื่องจิตสำนึกและกฎหมาย

1. การช่วยเหลือกันในช่วงวิกฤต

ช่วงมหาอุทกภัยปี 2554 หรือการระบาดของโควิด-19 เราได้เห็นประชาชนตั้งกลุ่มอาสาสมัคร นำเรือออกไปช่วยผู้ประสบภัย แจกอาหาร และทำข้าวกล่องให้บุคลากรทางการแพทย์

ไม่มีกฎหมายบังคับว่าทุกคนต้องเสียสละเวลาและทรัพย์สินเพื่อช่วยคนแปลกหน้า แต่หลายคนตัดสินใจทำเพราะจิตสำนึกและความรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์

นี่คือภาพของการกระทำที่ไปไกลกว่าหน้าที่ขั้นต่ำตามกฎหมาย

2. การลดภาษีด้วยช่องว่างทางกฎหมาย

บริษัทข้ามชาติหรือผู้มีทรัพย์สินจำนวนมากอาจใช้ทนายและนักบัญชีวางโครงสร้างบริษัทในเขตที่มีภาษีต่ำ หรือที่เรียกว่า Tax Havens

การวางแผนภาษีบางรูปแบบอาจไม่ผิดกฎหมาย แต่ยังมีคำถามด้านจริยธรรมว่า ผู้ที่สร้างรายได้จากตลาด แรงงาน และโครงสร้างพื้นฐานของประเทศหนึ่ง ควรมีส่วนรับผิดชอบต่อสังคมนั้นมากเพียงใด

อย่างไรก็ตาม ควรแยกให้ชัดระหว่างการวางแผนภาษีภายใต้กฎหมายกับการหลบเลี่ยงภาษีที่ผิดกฎหมาย เพราะทั้งสองกรณีมีสถานะทางกฎหมายแตกต่างกัน

3. วิกฤตซับไพรม์ปี 2008

ก่อนเกิดวิกฤตการเงินปี 2008 สถาบันการเงินนำสินเชื่อที่อยู่อาศัยซึ่งมีความเสี่ยงสูงมารวมเป็นผลิตภัณฑ์ทางการเงินและจำหน่ายต่อให้แก่นักลงทุน

ปัญหาไม่ได้เกิดจากช่องโหว่ทางกฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับการประเมินความเสี่ยง การกำกับดูแล แรงจูงใจทางธุรกิจ และผลิตภัณฑ์ทางการเงินที่มีความซับซ้อนสูง

เหตุการณ์นี้จึงสะท้อนว่า การกระทำที่ยังไม่ถูกห้ามอย่างชัดเจนไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัย รับผิดชอบ หรือไม่มีผลกระทบต่อส่วนรวมเสมอไป

4. การคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล

กฎหมายอย่าง PDPA และ GDPR กำหนดหน้าที่เกี่ยวกับการเก็บ ใช้ และเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล เพื่อให้ประชาชนมีสิทธิและได้รับการคุ้มครองมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม มิจฉาชีพหรือองค์กรที่ขาดธรรมาภิบาลอาจยังพยายามแฮกข้อมูล หลอกขอข้อมูล หรือออกแบบวิธีหลีกเลี่ยงข้อกำหนดต่าง ๆ

ในทางกลับกัน องค์กรที่ให้ความสำคัญกับความไว้วางใจของลูกค้า ย่อมดูแลข้อมูลอย่างระมัดระวัง ไม่ใช่เพียงเพราะกลัวบทลงโทษ แต่เพราะเห็นว่าความเป็นส่วนตัวเป็นสิทธิที่ควรได้รับการเคารพ

เพลโตกล่าวอะไรไว้จริง

ข้อควรระวังสำคัญคือ คำพูดที่ว่า “คนดีไม่ต้องมีกฎหมาย ส่วนคนเลวจะหาทางหนีกฎหมาย” ไม่ใช่ถ้อยคำตรงของเพลโตตามที่นิยมแชร์กัน

ในหนังสือ Laws มีข้อความช่วงหนึ่งที่แยกกฎหมายออกเป็นสองลักษณะ ได้แก่ กฎหมายสำหรับผู้ที่สามารถเรียนรู้การอยู่ร่วมกันอย่างเหมาะสม และกฎหมายสำหรับผู้ที่ไม่ได้รับการอบรมหรือมีนิสัยแข็งกระด้างจนคำแนะนำธรรมดาอาจไม่เพียงพอ แนวคิดดังกล่าวถูกนำมาแปลและสรุปต่อหลายทอด ก่อนกลายเป็นคำคมสั้น ๆ ที่แพร่หลายในปัจจุบัน

อีกช่วงหนึ่งในหนังสือ Laws เพลโตกล่าวถึงบุคคลซึ่งมีความรู้และปัญญาที่แท้จริงอย่างสูงส่ง จนไม่จำเป็นต้องถูกกฎหมายควบคุม เพราะปัญญาที่สมบูรณ์ย่อมรู้ว่าอะไรเป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม แต่เพลโตก็ยอมรับโดยนัยว่า บุคคลในอุดมคติเช่นนี้หาได้ยากอย่างยิ่ง สังคมมนุษย์ทั่วไปจึงยังต้องปกครองด้วยกฎหมาย

เพลโตยังเขียนไว้อย่างชัดเจนว่า รัฐที่กฎหมายอยู่ใต้อำนาจของผู้ปกครองกำลังมุ่งหน้าไปสู่ความพินาศ ส่วนรัฐที่กฎหมายอยู่เหนือผู้ปกครองมีโอกาสได้รับความมั่นคงและความเจริญ แนวคิดนี้แสดงให้เห็นว่าเขาไม่ได้ปฏิเสธความจำเป็นของกฎหมายโดยทั่วไป

นอกจากนี้ ในหนังสือ Republic ยังมีข้อความว่า ไม่จำเป็นต้องออกกฎละเอียดบางประเภทเพื่อควบคุม “คนดี” เพราะคนเหล่านั้นสามารถค้นพบแนวปฏิบัติที่เหมาะสมได้เอง แต่ข้อความดังกล่าวอยู่ในบริบทของการจัดระเบียบชีวิตและการปกครองเมือง ไม่ใช่ประโยคเดียวกับคำคมที่เผยแพร่บนโลกออนไลน์

ทำไมแนวคิดอายุหลายพันปียังไม่ล้าสมัย

สิ่งที่ไม่เปลี่ยนไปตามกาลเวลาอาจไม่ใช่คำพูดทุกถ้อยคำ แต่คือธรรมชาติพื้นฐานของมนุษย์

ทุกสังคมยังมีทั้งคนที่ทำสิ่งถูกต้องแม้ไม่มีใครมองเห็น คนที่ทำตามกฎเพราะกลัวผลลงโทษ และคนที่พยายามหาช่องว่างเพื่อผลประโยชน์ของตนเอง

กฎหมายจึงไม่สามารถแทนที่คุณธรรมได้ ขณะเดียวกัน คุณธรรมของแต่ละคนก็ไม่สามารถแทนที่กฎหมายของสังคมทั้งหมดได้เช่นกัน

ประเด็นที่ควรจำจากคำคมนี้จึงไม่ใช่ว่า “กฎหมายไม่มีประโยชน์” แต่คือกฎหมายจะทำงานได้ดีที่สุดเมื่อมีทั้งกติกาที่เป็นธรรม การบังคับใช้อย่างเสมอภาค และผู้คนที่มีความรับผิดชอบต่อส่วนรวม

ก่อนแชร์คำคมจากบุคคลในประวัติศาสตร์ เราจึงควรแยกระหว่าง ข้อความต้นฉบับ การแปล การถอดความ และคำคมที่ถูกดัดแปลงในภายหลัง เพราะแม้ข้อความใหม่อาจฟังดูเฉียบคมและเข้ากับสังคม แต่ก็ไม่ควรถูกนำไปอ้างว่าเป็นคำพูดตรงของเจ้าของแนวคิดโดยไม่มีหลักฐาน

ขอบคุณเนื้อหาและสามารถติดตามต้นทางที่ระบุในต้นฉบับได้ที่
https://www.facebook.com/share/p/18yWqw2bcq/