อายุที่เรานับรวมช่วงอยู่ในท้องแม่หรือไม่

เวลาใครบอกว่าอายุ 20 ปี ตัวเลขนี้ปกติหมายถึงเวลาที่ผ่านไปนับจากวันที่คลอด ไม่ได้เอาช่วงประมาณเก้าเดือนในท้องแม่มาบวกเพิ่ม ดังนั้นเด็กที่เพิ่งคลอดจึงมีอายุหลังเกิดเป็นศูนย์วัน แม้ร่างกายจะเติบโตและมีพัฒนาการอยู่ในครรภ์มาหลายเดือนแล้วก็ตาม

เหตุที่ฟังแล้วชวนงง เพราะคำว่าอายุถูกใช้กับนาฬิกาคนละเรือน เรือนหนึ่งคืออายุตามปฏิทินที่ใช้ในชีวิตประจำวัน อีกเรือนหนึ่งคืออายุครรภ์ที่แพทย์ใช้ติดตามการตั้งครรภ์ ทั้งสองตัวเลขพูดถึงคนคนเดียวกัน แต่มีจุดเริ่มและวัตถุประสงค์ต่างกัน

อายุที่ใช้ในชีวิตประจำวันเริ่มวันคลอด

อายุตามปฏิทินหรือ chronological age คือระยะเวลาที่ผ่านไปหลังเกิด วันเกิดจึงเป็นหลักสำหรับทำบัตรประชาชน สมัครเรียน ทำงาน ใช้สิทธิเลือกตั้ง ทำสัญญา เกษียณ และเรื่องทางราชการต่าง ๆ ในประเทศไทย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 16 วางหลักว่าการนับอายุของบุคคลให้เริ่มนับแต่วันเกิด

คำว่าเริ่มนับวันเกิดไม่ได้แปลว่าเด็กคลอดปุ๊บมีอายุหนึ่งปี วันคลอดคือจุดเริ่มต้น เมื่อผ่านไปครบหนึ่งปีจึงเรียกว่าอายุครบ 1 ปี ผ่านไปครบ 18 ปีจึงเป็นอายุ 18 ปีบริบูรณ์ ลักษณะเดียวกับนาฬิกาจับเวลาที่เริ่มจากศูนย์ ไม่ได้เริ่มจากเลขหนึ่ง

เพราะฉะนั้น ถ้าคนหนึ่งคลอดวันที่ 10 กรกฎาคม 2543 เมื่อถึงวันที่ 10 กรกฎาคม 2544 จึงครบหนึ่งปี ช่วงที่อยู่ในครรภ์ก่อนวันที่คลอดไม่ถูกนำไปบวกในอายุที่ใช้บนเอกสาร แม้การตั้งครรภ์จะกินเวลาหลายเดือนและทารกจะมีชีวิตทางชีววิทยาก่อนคลอดก็ตาม

แล้วตัวเลข 40 สัปดาห์ที่หมอบอกคืออะไร

ตัวเลขนั้นเรียกว่าอายุครรภ์ หรือ gestational age ใช้บอกว่าการตั้งครรภ์ดำเนินมาถึงช่วงใด แพทย์ใช้กำหนดวันคลอดโดยประมาณ วางแผนตรวจครรภ์ ติดตามการเจริญเติบโต และประเมินว่าทารกคลอดก่อนกำหนดหรือไม่ เมื่อเด็กคลอดแล้ว อายุครรภ์จะถูกบันทึกเป็นข้อมูลการคลอด ไม่ได้นำมาบวกกับอายุวันเกิด

จุดที่ทำให้เรื่องนี้ซับซ้อนขึ้นอีกคือ อายุครรภ์มักไม่ได้เริ่มจากวันที่ปฏิสนธิ แต่เริ่มนับจากวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายของแม่ ตามวิธีมาตรฐานทางสูติกรรม ในรอบเดือนตัวอย่าง 28 วัน การปฏิสนธิมักเกิดราวสองสัปดาห์หลังวันดังกล่าว จึงมีช่วงที่ทางการแพทย์เรียกว่าตั้งครรภ์สองสัปดาห์ ทั้งที่การปฏิสนธิอาจยังไม่เกิด

วิธีนี้ไม่ได้มีไว้บอกอายุแท้จริงของตัวอ่อนแบบจับเวลาเป็นวินาที แต่เป็นระบบอ้างอิงที่บุคลากรทางการแพทย์ใช้ร่วมกัน เพราะคนส่วนใหญ่จำวันที่มีประจำเดือนได้ง่ายกว่าวันปฏิสนธิจริง หากรอบเดือนไม่สม่ำเสมอ จำวันไม่ได้ หรือขนาดตัวอ่อนจากอัลตราซาวนด์ระยะแรกไม่สอดคล้อง แพทย์อาจปรับอายุครรภ์และวันคลอดโดยประมาณตามข้อมูลที่เหมาะสม

การตั้งครรภ์ครบกำหนดจึงพูดกันที่ประมาณ 40 สัปดาห์นับจากประจำเดือนครั้งสุดท้าย ขณะที่เวลาหลังปฏิสนธิจริงมักสั้นกว่านั้นราวสองสัปดาห์ ตัวเลข 40 สัปดาห์ไม่ควรถูกนำไปแปลงเป็นเก้าเดือนแล้วบวกเข้ากับอายุหลังเกิด เพราะเป็นระบบสำหรับติดตามการตั้งครรภ์ ไม่ใช่ระบบอายุในทะเบียนราษฎร

ในทางชีววิทยาเราเริ่มพัฒนาก่อนวันเกิดจริงไหม

จริง เซลล์แรกหลังการปฏิสนธิแบ่งตัว เกิดตัวอ่อน สร้างอวัยวะ และพัฒนาเป็นทารกก่อนคลอด วันเกิดไม่ได้เป็นวันเริ่มต้นของพัฒนาการทั้งหมด แต่เป็นเหตุการณ์ที่ใช้แบ่งช่วงก่อนคลอดออกจากช่วงหลังคลอดอย่างชัดเจน จึงเหมาะสำหรับใช้เป็นหลักร่วมกันในสังคมและกฎหมาย

เรื่องนี้คล้ายการสร้างบ้านที่ใช้เวลาหลายเดือน แต่เราเริ่มนับอายุการใช้งานของบ้านจากวันที่สร้างเสร็จและส่งมอบ ช่วงก่อสร้างไม่ได้หายไป เพียงถูกบันทึกด้วยข้อมูลอีกชุด สำหรับมนุษย์ ช่วงก่อนเกิดถูกบันทึกเป็นอายุครรภ์ ส่วนช่วงหลังเกิดถูกนับเป็นอายุตามปฏิทิน

ทารกคลอดก่อนกำหนดมีอายุสองแบบหลังคลอด

ครอบครัวที่มีทารกคลอดก่อนกำหนดอาจได้ยินคำว่าอายุจริงกับอายุปรับ อายุตามปฏิทินยังนับจากวันคลอดเหมือนทุกคน แต่อายุปรับหรือ corrected age ใช้ช่วยประเมินพัฒนาการโดยหักจำนวนสัปดาห์ที่เด็กคลอดก่อนครบ 40 สัปดาห์ออกชั่วคราว

ตัวอย่างเช่น เด็กคลอดตอนอายุครรภ์ 32 สัปดาห์ ถือว่ามาเร็วกว่าจุดอ้างอิง 40 สัปดาห์อยู่ 8 สัปดาห์ เมื่อผ่านวันคลอดไป 16 สัปดาห์ เด็กมีอายุตามปฏิทิน 16 สัปดาห์ แต่อายุปรับประมาณ 8 สัปดาห์ แพทย์อาจใช้ตัวเลขนี้ประกอบการดูพัฒนาการในช่วงแรก ไม่ได้หมายถึงการแก้วันเกิดหรือเปลี่ยนอายุตามกฎหมาย

บางวัฒนธรรมเคยนับต่างออกไป

ระบบนับอายุแบบดั้งเดิมในบางสังคมเคยถือว่าเด็กมีอายุหนึ่งหน่วยตั้งแต่เกิด หรือเพิ่มอายุพร้อมกันเมื่อขึ้นปีใหม่ จึงดูคล้ายกับเอาช่วงในท้องมารวม แต่ระบบเหล่านั้นเป็นธรรมเนียมการเรียกอายุ ไม่ใช่การคำนวณว่าทุกคนอยู่ในครรภ์ครบหนึ่งปี ทุกวันนี้เอกสารราชการและงานระหว่างประเทศนิยมใช้อายุเต็มนับจากวันเกิดเพื่อให้เปรียบเทียบกันได้ตรงกัน

แล้วสถานะของเด็กในครรภ์ตามกฎหมายล่ะ

คำถามเรื่องเริ่มนับอายุกับคำถามเรื่องสิทธิของทารกในครรภ์ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน กฎหมายไทยวางหลักว่าสภาพบุคคลเริ่มเมื่อคลอดแล้วอยู่รอดเป็นทารก ขณะเดียวกัน ทารกในครรภ์อาจมีสิทธิบางอย่างได้หากภายหลังคลอดแล้วอยู่รอด เช่น สิทธิที่เกี่ยวกับมรดกตามเงื่อนไขของกฎหมาย หลักนี้ไม่ได้ทำให้อายุบนสูติบัตรย้อนหลังไปถึงวันปฏิสนธิ

คำตอบจึงชัดว่าช่วงที่อยู่ในท้องแม่ไม่ถูกบวกเข้าไปในอายุที่เราใช้บอกกันทั่วไป เรามีประวัติการเติบโตก่อนคลอดจริง แต่เรียกช่วงนั้นว่าอายุครรภ์ พอคลอดแล้วนาฬิกาของอายุตามปฏิทินจึงเริ่มเดิน และวันครบรอบการคลอดก็คือวันเกิดที่ใช้เพิ่มอายุทุกปี

อ้างอิงข้อมูล
https://www.law.go.th/
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preterm-birth
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2017/05/methods-for-estimating-the-due-date
https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/perinatal-problems/gestational-age