ทำไมเวลาเวียนหัวจึงคลื่นไส้จนต้องอาเจียน

อาการเวียนหัวกับอาเจียนดูเหมือนอยู่กันคนละระบบ อันหนึ่งเกิดที่ศีรษะ อีกอันเกิดที่ท้อง แต่ความจริงทั้งสองเชื่อมถึงกันผ่านสมอง โดยเฉพาะระบบทรงตัวในหูชั้นในและวงจรประสาทที่ควบคุมคลื่นไส้ เมื่อสมองได้รับข้อมูลการเคลื่อนไหวที่ผิดปกติหรือขัดแย้งกัน มันสามารถเปิดชุดอาการอัตโนมัติทั้งเหงื่อแตก หน้าซีด น้ำลายมาก ใจเต้นเปลี่ยน คลื่นไส้ และอาเจียนได้พร้อมกัน

ก่อนอื่นต้องแยกว่าเวียนหัวแบบไหน

คำว่าเวียนหัวใช้แทนความรู้สึกหลายอย่าง บางคนหมายถึงหน้ามืดคล้ายจะเป็นลม บางคนรู้สึกโคลงเคลงเหมือนยืนบนเรือ ส่วนบางคนเห็นห้องหมุนหรือรู้สึกว่าตัวเองหมุนทั้งที่อยู่นิ่ง อาการแบบสุดท้ายเรียกว่าเวอร์ทิโกหรืออาการบ้านหมุน ซึ่งมักกระตุ้นคลื่นไส้และอาเจียนได้เด่น เพราะเกี่ยวข้องกับระบบทรงตัวโดยตรง

ถ้าเป็นหน้ามืดจากลุกเร็ว ความดันตก ขาดน้ำ อดอาหาร หรือยาบางชนิด อาจไม่มีความรู้สึกหมุนและไม่จำเป็นต้องอาเจียน ส่วนคนที่อาหารเป็นพิษหรือติดเชื้อทางเดินอาหารอาจอาเจียนก่อน แล้วเสียทั้งน้ำและเกลือแร่จนเวียนหัวตามมา กรณีนี้ไม่ใช่เวียนหัวสั่งให้ท้องอาเจียนเสมอไป แต่มีต้นเหตุเดียวกันหรืออาการหนึ่งไปทำให้อีกอาการหนักขึ้น

ระบบทรงตัวทำงานเหมือนเซ็นเซอร์สามชุด

สมองรักษาสมดุลจากข้อมูลหลักสามทาง ทางแรกคือตาที่บอกว่าสิ่งรอบตัวเคลื่อนไหวอย่างไร ทางที่สองคือกล้ามเนื้อ ข้อต่อ และฝ่าเท้าที่บอกว่าร่างกายเอียงหรือรับน้ำหนักอยู่ตรงไหน ทางที่สามคือระบบเวสทิบูลาร์ในหูชั้นใน ภายในมีท่อครึ่งวงกลมที่บรรจุของเหลวและเซลล์ขนรับความรู้สึก เมื่อหันศีรษะ ของเหลวขยับและทำให้เซลล์ส่งสัญญาณไปยังสมองว่าเรากำลังหมุนทิศใด

ยังมีอวัยวะขนาดเล็กที่ตรวจจับแนวแรงโน้มถ่วงและการเคลื่อนไปข้างหน้า ข้างหลัง ขึ้นหรือลง ปกติข้อมูลจากตา หู และร่างกายจะสอดคล้องกัน สมองจึงรู้ว่าเรายืนอยู่กับที่หรือกำลังเคลื่อนไหว แต่ถ้าหูข้างหนึ่งส่งสัญญาณว่ากำลังหมุน ขณะที่ตาเห็นว่าห้องยังอยู่ที่เดิม สมองจะได้รับข้อมูลคนละเรื่องพร้อมกัน ความสับสนนี้สร้างความรู้สึกบ้านหมุนและดึงวงจรคลื่นไส้เข้ามาด้วย

ทำไมสมองตอบสนองด้วยการอาเจียน

เส้นประสาทจากระบบทรงตัวมีทางเชื่อมกับก้านสมอง ซึ่งเป็นบริเวณควบคุมการทำงานอัตโนมัติและประสานการอาเจียน เมื่อสัญญาณการเคลื่อนไหวผิดปกติรุนแรง สมองจะกระตุ้นระบบประสาทอัตโนมัติ ทำให้กระเพาะและลำไส้เคลื่อนไหวเปลี่ยนไป น้ำลายหลั่งมาก เหงื่อออก หน้าซีด และเกิดคลื่นไส้ หากสัญญาณแรงหรืออยู่นาน กล้ามเนื้อกระบังลมและหน้าท้องก็ถูกสั่งให้ทำงานเป็นจังหวะจนเกิดการอาเจียน

เมารถ เมาเรือ และเมาเครื่องบินเป็นตัวอย่างที่เห็นง่าย ขณะนั่งรถ ตาอาจจ้องจอโทรศัพท์หรือหน้าหนังสือจนเห็นภาพนิ่ง แต่หูชั้นในรับรู้การเร่ง เบรก และเลี้ยว สมองจึงได้รับข้อมูลไม่ตรงกัน คนที่ระบบไวจะเริ่มจากหาว น้ำลายมาก เหงื่อเย็น แล้วตามด้วยคลื่นไส้และอาเจียน อาการบ้านหมุนจากโรคหูชั้นในใช้เส้นทางประสาทใกล้เคียงกัน แม้เจ้าตัวจะไม่ได้เดินทางไปไหน

สาเหตุที่พบบ่อยไม่ได้มีอย่างเดียว

อาการบ้านหมุนที่เกิดตอนพลิกตัวบนเตียง ก้ม หรือเงยศีรษะ อาจมาจากตะกอนหินปูนในหูชั้นในเคลื่อนเข้าไปในท่อครึ่งวงกลม เรียกว่า BPPV มักหมุนแรงแต่เป็นช่วงสั้น ๆ การอักเสบของเส้นประสาททรงตัวหรือหูชั้นในอาจทำให้หมุนนานและอาเจียนมาก โรคเมเนียร์มักมีหูอื้อ แน่นหู หรือการได้ยินลดร่วมด้วย ส่วนไมเกรนบางชนิดทำให้เวียนหัวและคลื่นไส้ได้แม้ไม่ได้ปวดศีรษะชัด

สาเหตุอื่นยังมีความดันต่ำ ขาดน้ำ น้ำตาลต่ำ โลหิตจาง ผลข้างเคียงของยา การติดเชื้อ การบาดเจ็บศีรษะ โรคหัวใจ และความผิดปกติของสมอง อาการที่ฟังดูเหมือนกันจึงรักษาไม่เหมือนกัน ยาแก้เวียนหัวอาจช่วยกดอาการชั่วคราว แต่ไม่ได้แก้ตะกอนหินปูน ไม่เติมน้ำในคนขาดน้ำ และไม่รักษาโรคหลอดเลือดสมอง

อาเจียนยิ่งทำให้เวียนหัวต่อได้

เมื่ออาเจียน ร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่ ปริมาตรเลือดลดลง ความดันอาจตก โดยเฉพาะตอนลุกยืน จึงเกิดวงจรเวียนหัวแล้วอาเจียน จากนั้นอาเจียนทำให้ขาดน้ำและเวียนหัวหนักกว่าเดิม หากจิบน้ำไม่ได้ ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง ใจเต้นเร็ว อ่อนแรง หรือหน้ามืดเมื่อยืน ควรได้รับการประเมิน ไม่ควรฝืนดื่มครั้งละมากเพราะอาจกระตุ้นให้อาเจียนซ้ำ

ตอนกำลังเป็นควรทำอย่างไร

ให้นั่งหรือนอนลงทันทีในที่ปลอดภัย เพื่อลดโอกาสล้มและศีรษะกระแทก ขยับศีรษะช้า ๆ มองวัตถุที่อยู่นิ่ง ลดแสงและเสียง หากจะอาเจียนควรนอนตะแคงหรือก้มตัวในท่าที่หายใจสะดวก ไม่ควรนอนหงายราบขณะกำลังอาเจียน หลังอาการสงบค่อยจิบน้ำหรือสารละลายเกลือแร่ทีละน้อย

งดขับรถ ขึ้นที่สูง ใช้เครื่องจักร และเข้าห้องน้ำลำพังหากยังทรงตัวไม่ดี ไม่ควรลองท่าบริหารจัดตะกอนหูจากคลิปโดยยังไม่รู้สาเหตุ โดยเฉพาะผู้มีปัญหาคอ หลัง หลอดเลือด หรือเพิ่งบาดเจ็บ เพราะท่าที่ใช้รักษา BPPV ไม่ได้เหมาะกับอาการเวียนหัวทุกแบบ

อาการแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล

เวียนหัวหรือบ้านหมุนที่เกิดฉับพลันร่วมกับหน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงหรือชา พูดไม่ชัด สับสน เดินเซรุนแรง มองเห็นภาพซ้อนหรือมองไม่เห็น ปวดศีรษะรุนแรงแบบไม่เคยเป็น ควรโทรขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน เพราะอาจเป็นสัญญาณโรคหลอดเลือดสมอง แม้อาการจะหายเองในไม่กี่นาทีก็ยังต้องประเมิน

ควรไปพบแพทย์เร่งด่วนเช่นกันหากอาเจียนไม่หยุด ดื่มน้ำไม่ได้ หมดสติ เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก มีไข้สูง คอแข็ง ปวดศีรษะหลังได้รับอุบัติเหตุ หูดับเฉียบพลัน อาเจียนเป็นเลือด หรืออาการใหม่รุนแรงมาก ส่วนอาการที่เกิดซ้ำ รบกวนชีวิต หรือมีหูอื้อและการได้ยินเปลี่ยน ควรตรวจหาสาเหตุแม้แต่ละครั้งจะหายเอง

อาการเวียนหัวจึงไม่ได้ทำให้กระเพาะมีสิ่งผิดปกติโดยตรงทุกครั้ง แต่สัญญาณจากหูชั้นใน ตา และร่างกายอาจไม่ตรงกันจนสมองเปิดวงจรคลื่นไส้และอาเจียน การสังเกตว่าเป็นหมุน หน้ามืด หรือโคลงเคลง เกิดจากท่าใด นานเท่าไร และมีอาการทางหูหรือระบบประสาทร่วมไหม จะช่วยแยกอาการทั่วไปออกจากภาวะที่ต้องแข่งกับเวลาได้

อ้างอิงข้อมูล
https://medlineplus.gov/dizzinessandvertigo.html
https://www.nidcd.nih.gov/health/balance-disorders
https://www.nhs.uk/conditions/vertigo/
https://www.cdc.gov/stroke/signs-symptoms/index.html