ยาชาทำงานยังไงจนร่างกายหยุดส่งสัญญาณเจ็บ

เวลาโดนเข็มตำ ความเจ็บไม่ได้วิ่งเป็นของเหลวจากแผลไปถึงสมอง แต่มันเดินทางในรูปสัญญาณไฟฟ้าตามเส้นประสาท ยาชาจึงไม่จำเป็นต้องทำให้เนื้อบริเวณนั้น “ตายความรู้สึก” แบบถาวร หน้าที่ของมันคือขวางการส่งสัญญาณชั่วคราว พอข้อความจากแผลเดินทางไม่ถึงสมอง เราก็ไม่รับรู้เป็นความเจ็บ แม้หมอจะยังทำหัตถการอยู่ที่เดิม

คำว่ายาชาที่ใช้กันทั่วไปครอบคลุมหลายแบบ ตั้งแต่ยาชาเฉพาะที่สำหรับถอนฟันหรือเย็บแผล ยาชาเฉพาะส่วนที่บล็อกแขน ขา หรือครึ่งล่างของร่างกาย ไปจนถึงยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกายหรือยาสลบ แต่ละแบบตัดวงจรความเจ็บคนละตำแหน่งและทำให้ระดับความรู้สึกตัวต่างกัน

เส้นประสาทส่งความเจ็บด้วยไฟฟ้าได้อย่างไร

เยื่อหุ้มเซลล์ประสาทมีช่องขนาดเล็กสำหรับไอออน เมื่อปลายประสาทถูกกระตุ้นแรงพอ ช่องโซเดียมจะเปิดให้ประจุไหลเข้า ทำให้แรงดันไฟฟ้าของเซลล์เปลี่ยนและเกิดคลื่นที่เรียกว่าศักย์งาน คลื่นนี้วิ่งต่อไปตามเส้นประสาทเหมือนคนล้มต่อกันเป็นแถว จนถึงไขสันหลังและสมอง สมองจึงตีความตำแหน่ง ความรุนแรง และลักษณะของความเจ็บ

ยาชาเฉพาะที่ปิดประตูโซเดียม

ยาชาเฉพาะที่ เช่น ลิโดเคน สามารถแทรกผ่านเยื่อหุ้มเส้นประสาทแล้วไปจับช่องโซเดียมด้านใน เมื่อช่องถูกขวาง โซเดียมเข้าเซลล์ไม่ได้เพียงพอ ศักย์งานจึงเกิดหรือเดินทางต่อไม่ได้ สัญญาณจากบริเวณที่ฉีดเลยไปไม่ถึงสมอง ผลคือยังตื่น พูดคุย และรับรู้ว่ามีคนกำลังทำอะไรอยู่ แต่ความรู้สึกเจ็บแหลมคมถูกตัดออกชั่วคราว

เส้นใยประสาทแต่ละชนิดไม่ได้ถูกบล็อกพร้อมกันทั้งหมด เส้นใยเล็กที่นำความเจ็บและอุณหภูมิมักได้รับผลก่อนเส้นใยใหญ่ที่ควบคุมการสัมผัสแรงกดและการเคลื่อนไหว จึงเกิดเหตุการณ์ที่คนไข้ไม่เจ็บแต่ยังรู้ว่าหมอกำลังกด ดึง หรือขยับบริเวณนั้นได้ ความรู้สึกแรงกดไม่ได้แปลว่ายาชาไม่ทำงาน หากกลายเป็นเจ็บแปลบหรือเจ็บจริงต้องบอกผู้ทำหัตถการเพื่อเติมยาหรือรอให้ยาออกฤทธิ์เต็มที่

ทำไมฉีดแล้วต้องรอสักพัก

ตัวยาต้องกระจายจากจุดฉีด เข้าใกล้เส้นประสาท ผ่านเยื่อหุ้ม และสะสมมากพอที่จะปิดช่องโซเดียม การทดสอบว่าบริเวณนั้นชาจริงก่อนเริ่มจึงสำคัญ ระยะเริ่มออกฤทธิ์และระยะชาขึ้นกับชนิดยา ความเข้มข้น ปริมาณ ตำแหน่งฉีด เลือดที่มาเลี้ยงบริเวณนั้น และสภาพเนื้อเยื่อ ไม่ควรใช้ประสบการณ์ครั้งก่อนมาตัดสินว่าครั้งนี้ต้องชาในเวลานาทีเดียวกัน

บริเวณที่อักเสบหรือติดเชื้ออาจทำให้ยาชาออกฤทธิ์ยากขึ้น เพราะเนื้อเยื่อมีความเป็นกรดมากขึ้น ตัวยาส่วนที่ผ่านเข้าเยื่อหุ้มเส้นประสาทได้ดีจึงลดลง หมอฟันหรือแพทย์อาจเลือกฉีดบล็อกเส้นประสาทจากตำแหน่งที่ห่างออกไป ปรับชนิดยา หรือใช้วิธีระงับความรู้สึกอื่น ไม่ได้หมายความว่าร่างกาย “ดื้อยาชา” ทุกครั้ง

ทำไมบางหลอดมียาอะดรีนาลีนผสม

ยาชาบางสูตรผสมสารที่ทำให้หลอดเลือดหดตัว เช่น อะดรีนาลีน เพื่อลดการไหลเวียนเลือดบริเวณฉีด ตัวยาจึงถูกพาออกจากจุดนั้นช้าลง ทำให้ชาได้นานขึ้นและช่วยลดเลือดออกระหว่างหัตถการ แต่ไม่ได้เหมาะกับทุกคนและทุกตำแหน่ง ผู้ให้ยาจะพิจารณาโรคหัวใจ ความดัน ยาที่ใช้อยู่ และปริมาณรวมก่อนเลือกสูตร

เมื่อเวลาผ่านไป ยาชาจะค่อย ๆ กระจายออกจากเส้นประสาท ถูกเลือดพาไป และถูกตับหรืออวัยวะอื่นเปลี่ยนแปลงตามชนิดยา ช่องโซเดียมกลับมาทำงาน สัญญาณประสาทจึงเดินทางได้อีก ความรู้สึกมักกลับมาเป็นอุ่น ๆ ยิบ ๆ หรือเสียวซ่าก่อนเป็นปกติ ช่วงที่ปาก ลิ้น แขน หรือขาชา ต้องระวังกัดตัวเอง กินของร้อน หกล้ม หรือวางอวัยวะทับของมีคมโดยไม่รู้ตัว

ยาชาเฉพาะส่วนบล็อกทางใหญ่กว่า

ถ้าฉีดยารอบเส้นประสาทเส้นใหญ่หรือกลุ่มเส้นประสาท จะตัดสัญญาณจากพื้นที่กว้าง เช่น ทั้งแขนหรือขา เรียกว่า nerve block ส่วน spinal และ epidural นำยาไปใกล้รากประสาทบริเวณกระดูกสันหลัง จึงทำให้ครึ่งล่างของร่างกายชาได้ วิธีเหล่านี้ใช้ในการผ่าตัดบางชนิด การคลอด และการระงับปวด ผู้ป่วยอาจยังตื่นหรือได้รับยากล่อมประสาทร่วมด้วย

การชาเป็นบริเวณกว้างอาจทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงชั่วคราวด้วย เพราะเส้นประสาทสั่งการเคลื่อนไหวถูกบล็อกเมื่อความเข้มข้นของยาสูงพอ จึงต้องรอให้แรงกลับมาก่อนยืนหรือเดินเอง และต้องป้องกันอวัยวะส่วนนั้นจากความร้อน แรงกด และการกระแทกจนกว่ายาจะหมดฤทธิ์

ยาสลบไม่ได้ทำงานเหมือนยาชาฉีดที่แผล

ยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกายออกฤทธิ์ต่อเครือข่ายในสมองและไขสันหลังหลายจุด ยาแต่ละชนิดมีเป้าหมายต่างกัน เช่น เพิ่มการทำงานของระบบประสาทที่ช่วยยับยั้ง หรือกดระบบที่ช่วยกระตุ้น ทำให้การเชื่อมต่อของวงจรเกี่ยวกับความรู้สึกตัว ความจำ ความเจ็บ และการเคลื่อนไหวเปลี่ยนไป ผู้ป่วยจึงหมดสติ ไม่รับรู้เหตุการณ์ และไม่ขยับตามสิ่งกระตุ้นระหว่างผ่าตัด

ยาสลบไม่ใช่การนอนหลับธรรมดา และไม่มียาตัวเดียวทำทุกหน้าที่ได้สมบูรณ์เสมอ ทีมวิสัญญีอาจใช้ยาหลายกลุ่มร่วมกัน ทั้งยาทำให้หมดสติ ยาแก้ปวด ยาคลายกล้ามเนื้อ และยาป้องกันคลื่นไส้ ระหว่างนั้นต้องติดตามชีพจร ความดัน ออกซิเจน การหายใจ อุณหภูมิ และปรับยาอย่างต่อเนื่อง บางการผ่าตัดต้องใส่อุปกรณ์ช่วยหายใจเพราะยาและยาคลายกล้ามเนื้อกดการหายใจได้

ยากล่อมประสาทไม่เท่ากับยาสลบ

การให้ยาระงับประสาทหรือ sedation มีหลายระดับ ตั้งแต่ยังตื่นแต่ผ่อนคลาย ไปจนถึงง่วงมากและตอบสนองเฉพาะเมื่อกระตุ้นแรง ผู้ป่วยบางคนพูดคุยได้แต่จำเหตุการณ์ไม่ค่อยได้ การให้ยากล่อมประสาทอาจใช้ร่วมกับยาชาเฉพาะที่ เช่น ทำฟัน ส่องกล้อง หรือผ่าตัดเล็ก ความง่วงและความจำหายไม่ได้รับประกันว่าจะไม่เจ็บ จึงต้องวางแผนการระงับปวดแยกกัน

ทำไมต้องบอกเรื่องยา อาหารเสริม และประวัติแพ้ยา

ขนาดยาที่ปลอดภัยขึ้นกับน้ำหนัก อายุ การทำงานของตับและไต โรคหัวใจ การตั้งครรภ์ ยาที่ใช้อยู่ และตำแหน่งให้ยา ยาชาเฉพาะที่หากเข้าสู่กระแสเลือดเร็วหรือได้รับเกินขนาดอาจกระทบสมองและหัวใจ ทำให้ชาแปลกรอบปาก มีรสโลหะ หูอื้อ สับสน ชัก หรือหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ แม้ภาวะรุนแรงจะพบไม่บ่อย ผู้ให้ยาจึงคำนวณปริมาณ ดูดทดสอบก่อนฉีดบางตำแหน่ง และเฝ้าระวังอาการ

ก่อนยาสลบต้องทำตามคำสั่งงดอาหารและน้ำอย่างเคร่งครัด เพราะเมื่อหมดสติ กลไกป้องกันทางเดินหายใจลดลง หากมีอาหารในกระเพาะอาจย้อนขึ้นและสำลักเข้าปอด ควรแจ้งประวัติแพ้ยา ปัญหาจากการดมยาครั้งก่อน ภาวะกรนหรือหยุดหายใจขณะหลับ ฟันปลอม การดื่มแอลกอฮอล์ การใช้กัญชา และอาหารเสริมทุกชนิด ไม่ควรหยุดยาประจำเองโดยไม่รับคำสั่ง

ยาชาจึงไม่ได้ลบความเจ็บออกจากเนื้อเยื่อ แต่วางสิ่งกีดขวางบนเส้นทางที่ความเจ็บใช้สื่อสาร ยาชาเฉพาะที่ปิดการนำไฟฟ้าของเส้นประสาท ยาชาเฉพาะส่วนปิดทางจากพื้นที่กว้าง ส่วนยาสลบปรับวงจรสมองหลายระบบพร้อมกัน ความปลอดภัยไม่ได้อยู่ที่ตัวยาอย่างเดียว แต่อยู่ที่การเลือกวิธี คำนวณขนาด เฝ้าติดตาม และปรับยาตามร่างกายของแต่ละคนตลอดหัตถการ

อ้างอิงข้อมูล
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/local-anaesthesia/
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/general-anaesthesia/
https://medlineplus.gov/anesthesia.html