ร่างกายเราเอาวิตามินซีไปช่วยป้องกันหวัดได้ยังไง

วิตามินซีไม่ได้ลอยไปดักไวรัสตรงจมูก และไม่ได้สร้างเกราะที่ทำให้เชื้อหวัดเข้าร่างกายไม่ได้ สิ่งที่มันทำจริงคือช่วยให้ชิ้นส่วนหลายอย่างของระบบภูมิคุ้มกันทำงานตามปกติ ตั้งแต่แนวกั้นของผิวและเยื่อบุ ไปจนถึงการทำงานของเม็ดเลือดขาว แต่พอเอาไปเทียบกับผลการทดลองในคนทั่วไป คำว่า “กินวิตามินซีแล้วไม่เป็นหวัด” กลับไม่ตรงนัก

เริ่มจากกำแพงด่านแรกของร่างกาย

เชื้อหวัดเข้าสู่ร่างกายทางจมูก ปาก และดวงตา ด่านแรกจึงไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อ แต่เป็นผิวและเยื่อบุที่เรียงตัวเป็นแนวกั้น วิตามินซีจำเป็นต่อการสร้างคอลลาเจน ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน ช่วยให้โครงสร้างของผิว หลอดเลือด และเนื้อเยื่ออยู่ในสภาพแข็งแรง รวมถึงช่วยเรื่องการซ่อมแซมบาดแผล

วิตามินซีไม่ได้ทำให้เยื่อบุหนาจนเชื้อผ่านไม่ได้ เพียงแต่การมีสารอาหารพอช่วยให้ด่านกายภาพและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อทำงานได้ตามระบบ หากขาดวิตามินซีรุนแรง เนื้อเยื่อจะอ่อนแอ แผลหายช้า เหงือกและหลอดเลือดเปราะ ภูมิคุ้มกันก็ไม่ได้อยู่ในสภาพพร้อมทำงาน

เม็ดเลือดขาวสะสมวิตามินซีไว้ใช้

ร่างกายพบวิตามินซีในเม็ดเลือดขาวในระดับสูงกว่าในของเหลวนอกเซลล์ เม็ดเลือดขาวบางชนิดต้องเคลื่อนที่ไปยังจุดติดเชื้อ จับและกำจัดเชื้อ พร้อมส่งสัญญาณเรียกเซลล์อื่นมาช่วย วิตามินซีเกี่ยวข้องกับการทำงานเหล่านี้ จึงมักถูกอธิบายว่าเป็นสารอาหารที่สนับสนุนภูมิคุ้มกัน ไม่ใช่ยาแก้หวัดที่เข้าไปฆ่าไวรัสโดยตรง

ช่วงที่เม็ดเลือดขาวจัดการเชื้อจะเกิดปฏิกิริยาเคมีจำนวนมาก บางส่วนสร้างสารออกซิแดนต์เพื่อช่วยทำลายสิ่งแปลกปลอม แต่สารเหล่านี้อาจกระทบเซลล์รอบข้างได้ วิตามินซีทำหน้าที่เป็นสารต้านอนุมูลอิสระ ช่วยรับอิเล็กตรอนและลดความเสียหายจากปฏิกิริยาออกซิเดชัน พร้อมช่วยสร้างสารต้านอนุมูลอิสระบางชนิดกลับมาใช้งานอีกครั้ง งานของมันจึงคล้ายผู้ช่วยควบคุมความเสียหายระหว่างการตอบสนอง มากกว่าจะเป็นอาวุธหลักเพียงชิ้นเดียว

แล้วทำไมกินทุกวันยังเป็นหวัดได้

ไข้หวัดเกิดจากไวรัสหลายชนิดและมีสายพันธุ์ย่อยจำนวนมาก การได้รับเชื้อขึ้นกับการสัมผัสคนป่วย การจับสิ่งของแล้วแตะหน้า การอยู่ในพื้นที่ปิด และภูมิคุ้มกันที่มีต่อเชื้อแต่ละตัว การมีวิตามินซีพอทำให้ระบบพื้นฐานทำงานได้ แต่ไม่ได้สร้างภูมิคุ้มกันจำเพาะต่อไวรัสหวัดทุกชนิดเหมือนร่างกายรู้จักเชื้อนั้นล่วงหน้า

การทบทวนงานทดลองของ Cochrane พบว่า การกินวิตามินซีเป็นประจำไม่ได้ลดโอกาสเป็นหวัดอย่างมีนัยสำคัญในคนทั่วไป ผลที่เห็นสม่ำเสมอกว่าคือ เมื่อคนที่กินเป็นประจำเกิดหวัด ระยะเวลาป่วยเฉลี่ยสั้นลงเล็กน้อย ประมาณร้อยละ 8 ในผู้ใหญ่และร้อยละ 14 ในเด็ก และอาการอาจเบาลงบ้าง จึงเป็นความช่วยเหลือระดับเล็ก ไม่ใช่กินแล้วกันหวัดได้แน่นอน

กลุ่มที่อยู่ภายใต้ความเครียดทางกายรุนแรงในช่วงสั้น เช่น นักวิ่งมาราธอน นักสกี หรือทหารที่ฝึกในอากาศหนาวจัด พบผลลดการเกิดหวัดเด่นกว่าคนทั่วไป งานทดลองกลุ่มนี้ไม่ควรถูกนำมาใช้รับรองว่าคนทำงานหรือใช้ชีวิตตามปกติจะได้ผลเท่ากัน

รอให้มีน้ำมูกแล้วค่อยกินขนาดสูงได้ผลไหม

หลักฐานจากการทดลองที่เริ่มให้วิตามินซีหลังอาการหวัดเกิดแล้ว ยังไม่พบผลที่สม่ำเสมอว่าช่วยลดระยะเวลาหรือความรุนแรง การกินทันทีเมื่อเริ่มคัดจมูกจึงไม่ได้รับประกันว่าจะหยุดหวัด และการกินครั้งละมาก ๆ ก็ไม่ได้ทำให้ระดับในเลือดเพิ่มตามขนาดแบบตรงไปตรงมา เพราะร่างกายควบคุมการดูดซึมและขับส่วนเกินออกทางปัสสาวะ

วิตามินซีเป็นวิตามินละลายน้ำ แต่คำว่าละลายน้ำไม่ได้หมายความว่าจะกินเท่าไรก็ได้โดยไม่มีผล ขนาดสูงอาจทำให้ท้องเสีย คลื่นไส้ ปวดท้อง หรือแน่นท้อง ผู้มีโรคไต ประวัตินิ่วออกซาเลต หรือภาวะเหล็กเกินจากพันธุกรรมควรคุยกับแพทย์ก่อนใช้ขนาดสูง เพราะวิตามินซีช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชด้วย

กินจากอาหารก็พอสำหรับคนส่วนใหญ่

มนุษย์สร้างวิตามินซีเองไม่ได้ จึงต้องได้รับจากอาหารเป็นประจำ แหล่งที่หาได้ง่ายในไทยไม่ได้มีแค่ส้ม แต่รวมถึงฝรั่ง มะละกอ พริกหวาน บรอกโคลี มะเขือเทศ และผักผลไม้อื่น ๆ วิตามินซีไวต่อความร้อนและละลายน้ำ การต้มเป็นเวลานานแล้วเทน้ำทิ้งจึงทำให้สูญเสียได้มากกว่าการกินสดหรือนึ่งสั้น ๆ

อาหารให้ใยอาหาร แร่ธาตุ และสารอาหารอื่นมาพร้อมกัน ต่างจากเม็ดวิตามินซีที่ให้สารเพียงไม่กี่ชนิด คนที่กินผักผลไม้หลากหลายทุกวันมักได้รับเพียงพออยู่แล้ว การกินเม็ดเสริมอาจมีประโยชน์ในคนที่อาหารจำกัด สูบบุหรี่ มีปัญหาการดูดซึม หรือได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ แต่ไม่ได้จำเป็นสำหรับทุกคน

ของที่ป้องกันหวัดได้ตรงกว่ายังต้องทำเหมือนเดิม

ล้างมือ ไม่ใช้แก้วหรือช้อนร่วมกับคนป่วย เลี่ยงจับตา จมูก และปาก ระบายอากาศในห้อง พักผ่อนให้พอ และอยู่ห่างจากผู้อื่นเมื่อมีอาการ เป็นวิธีลดการรับและแพร่เชื้อที่ตรงกว่า วิตามินซีควรอยู่ในฐานะสารอาหารที่ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันพร้อมทำงาน ไม่ใช่ตัวแทนของพฤติกรรมเหล่านี้

ถ้าเป็นหวัดแล้วมีไข้สูงนาน หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ซึม ดื่มน้ำไม่ได้ อาการดีขึ้นแล้วกลับแย่ลง หรืออยู่ในกลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ และผู้มีโรคเรื้อรัง ควรพบแพทย์ เพราะอาจไม่ใช่หวัดธรรมดา การเพิ่มวิตามินซีอย่างเดียวอาจทำให้เสียเวลารักษาสาเหตุที่ต้องดูแลจริง ๆ

บทบาทของวิตามินซีจึงเป็นการช่วยสร้างและซ่อมแซมเนื้อเยื่อ สนับสนุนเม็ดเลือดขาว และช่วยควบคุมความเสียหายจากออกซิเดชัน หากได้รับสม่ำเสมอ อาจทำให้หวัดสั้นลงเล็กน้อยเมื่อป่วย แต่สำหรับคนทั่วไปมันไม่ได้หยุดไวรัสไม่ให้เข้าร่างกาย และการเริ่มกินขนาดสูงหลังมีน้ำมูกก็ยังไม่มีหลักฐานว่าช่วยได้แน่นอน

อ้างอิงข้อมูล
https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/
https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-Consumer/
https://www.cochrane.org/evidence/CD000980_vitamin-c-preventing-and-treating-common-cold
https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-c/