ตรวจมะเร็งจากเลือดได้ไหม

คำตอบสั้น ๆ คือ ตรวจได้บางอย่างและช่วยตามหามะเร็งได้ในบางสถานการณ์ แต่ยังไม่มีการเจาะเลือดแบบเดียวที่ตรวจเจอมะเร็งทุกชนิดได้แน่นอน หรือรับรองได้ว่าผลปกติแล้วไม่มีมะเร็งอยู่ในร่างกาย คำว่า “ตรวจมะเร็งจากเลือด” จึงต้องดูก่อนว่าหมายถึงการตรวจชนิดไหน ตรวจเพราะมีอาการ ตรวจคัดกรองทั้งที่ยังสบายดี หรือตรวจติดตามหลังรักษา เพราะแต่ละกรณีใช้การตรวจและแปลผลไม่เหมือนกัน

การตรวจเลือดพื้นฐานอย่างความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดหรือ CBC อาจพบภาวะซีด เม็ดเลือดขาวหรือเกล็ดเลือดผิดปกติ ผลเหล่านี้เป็นเบาะแสให้แพทย์ค้นหาสาเหตุต่อ แต่ไม่ได้แปลว่าต้องเป็นมะเร็งเสมอ การติดเชื้อ ยาบางชนิด โรคภูมิคุ้มกัน และโรคเรื้อรังก็ทำให้ค่าผิดปกติได้เช่นกัน ในทางกลับกัน คนที่เป็นมะเร็งก้อนแข็งระยะแรกบางรายอาจมีผลเลือดพื้นฐานอยู่ในเกณฑ์ปกติ

กรณีมะเร็งเม็ดเลือดขาว ผล CBC และการดูรูปร่างเซลล์บนสไลด์เลือดอาจพบความผิดปกติเด่นชัดจนทำให้สงสัยโรคได้มาก แต่แพทย์มักต้องตรวจเพิ่ม เช่น การตรวจไขกระดูก การจำแนกชนิดเซลล์ และการตรวจยีน เพื่อยืนยันชนิดของโรคและวางแผนรักษา ส่วนมะเร็งต่อมน้ำเหลืองมักต้องอาศัยชิ้นเนื้อจากต่อมน้ำเหลืองหรืออวัยวะที่สงสัย ขณะที่มะเร็งพลาสมาเซลล์อาจพบโปรตีนผิดปกติในเลือดหรือปัสสาวะ แต่ก็ยังต้องประกอบกับไขกระดูกและภาพถ่ายทางการแพทย์

อีกกลุ่มที่ได้ยินบ่อยคือสารบ่งชี้มะเร็ง เช่น PSA, AFP, CA-125, CEA และ CA 19-9 ชื่อของมันฟังดูเหมือนเป็นคำตอบสำเร็จรูป แต่ความจริงค่าที่สูงไม่ได้ยืนยันว่าเป็นมะเร็ง เพราะโรคที่ไม่ใช่มะเร็ง การอักเสบ การติดเชื้อ การสูบบุหรี่ หรือภาวะของอวัยวะบางอย่างก็ทำให้ค่าสูงได้ และมะเร็งบางรายก็ไม่สร้างสารเหล่านี้มากพอให้ตรวจพบ

สารบ่งชี้มะเร็งจึงมักมีประโยชน์เมื่อเลือกใช้ให้ตรงเหตุผล เช่น ช่วยประเมินร่วมกับอาการและภาพถ่าย ติดตามว่าการรักษาได้ผลหรือไม่ เฝ้าดูการกลับเป็นซ้ำ หรือใช้ในกลุ่มเสี่ยงเฉพาะตามคำแนะนำของแพทย์ การซื้อชุดตรวจสารบ่งชี้หลายรายการมาตรวจเองโดยไม่มีข้อบ่งชี้อาจลงเอยด้วยผลบวกลวง ต้องตรวจต่อหลายอย่างและเกิดความกังวล หรือได้ผลปกติแล้วสบายใจจนละเลยอาการที่ควรตรวจ

ทุกวันนี้ยังมีการตรวจที่เรียกว่า liquid biopsy ซึ่งค้นหาชิ้นส่วนสารพันธุกรรมของมะเร็ง เซลล์มะเร็ง หรือสารอื่นที่ก้อนมะเร็งปล่อยออกมาในเลือด วิธีนี้มีบทบาทจริงในผู้ป่วยบางกลุ่ม เช่น ค้นหาการกลายพันธุ์เพื่อเลือกยามุ่งเป้า ติดตามการตอบสนอง และประเมินโรคที่เหลืออยู่หลังการรักษา จุดเด่นคือเจาะเลือดง่ายกว่าการเก็บชิ้นเนื้อบางตำแหน่ง แต่ไม่ได้แทนชิ้นเนื้อได้ทุกกรณี

ข้อจำกัดสำคัญคือมะเร็งก้อนเล็กหรือระยะแรกอาจปล่อย DNA เข้ากระแสเลือดน้อยจนตรวจไม่เจอ ผลลบจึงไม่สามารถตัดมะเร็งออกทั้งหมด ส่วนผลที่พบความผิดปกติก็ยังต้องค้นหาว่ามาจากอวัยวะใด และมักต้องยืนยันด้วยภาพถ่าย การส่องกล้อง หรือชิ้นเนื้อก่อนตัดสินใจรักษา เพราะชิ้นเนื้อช่วยบอกชนิดเซลล์และลักษณะของโรคได้ตรงกว่า

การตรวจเลือดแบบค้นหามะเร็งหลายชนิดพร้อมกันหรือ multi-cancer detection test เป็นเทคโนโลยีที่กำลังพัฒนา บางผลิตภัณฑ์มีให้บริการเชิงพาณิชย์ในบางประเทศ แต่คำถามใหญ่ยังอยู่ที่ว่าจะลดการเสียชีวิตในประชากรทั่วไปได้จริงเพียงใด ควรตรวจใครบ้าง ตรวจถี่แค่ไหน และผลบวกลวงหรือการพบโรคที่อาจไม่ก่ออันตรายจะนำไปสู่การตรวจต่อเกินจำเป็นหรือไม่ จึงยังไม่ควรใช้ผลลบจากการตรวจแบบนี้แทนการคัดกรองมาตรฐาน

มีการตรวจเลือดบางรายการที่ใช้คัดกรองมะเร็งเฉพาะชนิดในบริบทที่กำหนด เช่น PSA สำหรับมะเร็งต่อมลูกหมากต้องคุยเรื่องประโยชน์และผลเสียตามอายุและความเสี่ยง AFP อาจใช้ร่วมกับอัลตราซาวนด์ในคนที่เสี่ยงมะเร็งตับสูง และมีการตรวจเลือดสำหรับคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่ในบางระบบ หากผลผิดปกติยังต้องส่องกล้องลำไส้ใหญ่ การตรวจเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าทุกคนควรเจาะทุกค่าในคราวเดียว

การวินิจฉัยมะเร็งส่วนใหญ่จึงเกิดจากการต่อจิ๊กซอว์หลายชิ้น ทั้งประวัติ อาการ การตรวจร่างกาย ผลเลือด ภาพเอกซเรย์ อัลตราซาวนด์ CT หรือ MRI การส่องกล้อง และการตรวจชิ้นเนื้อ วิธีที่เลือกขึ้นอยู่กับอวัยวะที่สงสัย ไม่มีค่าตัวเลขค่าเดียวที่ตอบแทนทุกอย่างได้

ถ้ามีก้อนโตผิดปกติ น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ เลือดออกผิดปกติ มีเลือดในอุจจาระหรือปัสสาวะ ไอหรือเสียงแหบนาน กลืนลำบาก แผลไม่หาย หรือปวดเรื้อรังที่หาสาเหตุไม่ได้ ควรพบแพทย์เพื่อประเมินตามอาการ ไม่ควรรอให้ผลตรวจเลือดประจำปีผิดปกติก่อน อาการเหล่านี้เกิดจากโรคที่ไม่ใช่มะเร็งได้บ่อย แต่สมควรหาสาเหตุเมื่อเป็นต่อเนื่อง

สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการ ทางที่ใช้ได้จริงคือคัดกรองตามอายุ เพศ ประวัติครอบครัว พฤติกรรมเสี่ยง และโรคประจำตัว เช่น การคัดกรองปากมดลูก เต้านม ลำไส้ใหญ่ หรือปอดในกลุ่มที่เข้าเกณฑ์ หากมีญาติสายตรงเป็นมะเร็งตั้งแต่อายุน้อยหรือหลายคนเป็นมะเร็งชนิดใกล้กัน ควรแจ้งแพทย์เพราะอาจต้องเริ่มตรวจเร็วขึ้นหรือรับคำปรึกษาด้านพันธุกรรม

ดังนั้นเลือดช่วยบอกเบาะแส คัดกรองบางโรค เลือกยา และติดตามการรักษาได้ดี แต่ผลเลือดปกติไม่ใช่ใบรับรองว่าไม่มีมะเร็ง และผลที่สูงก็ไม่ใช่คำตัดสินว่าเป็นมะเร็ง การเลือกตรวจให้ตรงความเสี่ยงและยืนยันด้วยวิธีที่เหมาะสมสำคัญกว่าการตรวจหลายค่าโดยไม่มีเป้าหมาย

อ้างอิงข้อมูล
https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet
https://www.cancer.gov/about-cancer/screening/screening-tests
https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis
https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-blood-test-colorectal-cancer-screening