เครื่องแบบทหารและตำรวจ ใครอยากใส่ก็ใส่ได้จริงหรือ

คำตอบคือไม่ใช่ใครก็ใส่ได้ โดยเฉพาะเครื่องแบบจริงที่ยังใช้ในราชการพร้อมยศ ตรา สังกัด ป้ายชื่อ และเครื่องหมายต่าง ๆ กฎหมายไทยกำหนดสิทธิในการแต่งเครื่องแบบทหารและตำรวจไว้โดยเฉพาะ คนทั่วไปซื้อเสื้อผ้าสีกากีหรือชุดลายพรางมาครอบครองอาจยังไม่ใช่ความผิดทันที แต่เมื่อประกอบเป็นเครื่องแบบแล้วสวมออกไป เรื่องจะเปลี่ยนไปตามลักษณะชุด สถานที่ เจตนา และสิ่งที่ผู้พบเห็นเข้าใจ

เครื่องแบบตำรวจมีกฎหมายห้ามชัดเจน

พระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ พ.ศ. 2565 มาตรา 152 ระบุว่า ผู้ใดแต่งเครื่องแบบตำรวจโดยไม่มีสิทธิ ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่สามเดือนถึงห้าปี กฎหมายข้อนี้เขียนถึง “เครื่องแบบตำรวจ” โดยตรง ไม่ได้กำหนดว่าต้องนำชุดไปหลอกเอาเงินก่อนจึงจะผิด การใส่เครื่องแบบจริงโดยไม่มีสิทธิจึงมีความเสี่ยงตามตัวบทอยู่แล้ว

ถ้าแต่งเครื่องแบบตำรวจโดยไม่มีสิทธิภายในเขตที่ประกาศใช้กฎอัยการศึก เขตประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน หรือแต่งเพื่อใช้กระทำความผิดอาญา โทษตามมาตราเดียวกันเพิ่มเป็นจำคุกตั้งแต่หนึ่งปีถึงสิบปี ตัวอย่างที่เห็นภาพคือใส่ชุดตำรวจไปตั้งด่าน ตรวจค้น ข่มขู่ เก็บเงิน หรือทำให้เหยื่อยอมทำตามเพราะคิดว่าเป็นเจ้าหน้าที่จริง การกระทำอาจเข้าข่ายความผิดอื่นเพิ่มอีก เช่น แสดงตนเป็นเจ้าพนักงาน ฉ้อโกง กรรโชก หรือใช้อำนาจที่ตนไม่มี

ชุดคล้ายตำรวจไม่ได้แปลว่าใส่ได้ทุกกรณี

มาตรา 154 แยกกรณี “เครื่องแต่งกายคล้ายเครื่องแบบตำรวจ” ไว้อีกแบบหนึ่ง หากแต่งชุดคล้ายแล้วทำให้ราชการตำรวจถูกดูหมิ่น ถูกเกลียดชัง เกิดความเสื่อมเสีย หรือทำให้คนอื่นหลงเชื่อว่าตนเป็นตำรวจ มีโทษจำคุกไม่เกินสามเดือน หรือปรับตั้งแต่หนึ่งพันถึงหนึ่งหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ หากทำในพื้นที่กฎอัยการศึก พื้นที่สถานการณ์ฉุกเฉิน หรือทำเพื่อก่ออาชญากรรม โทษอาจเพิ่มเป็นจำคุกตั้งแต่หนึ่งปีถึงสิบปี

คำว่า “คล้าย” ต้องดูทั้งภาพ ไม่ใช่ดูสีเสื้อชิ้นเดียว เสื้อสีกากีธรรมดา เสื้อแจ็กเก็ตสีเข้ม หรือกางเกงลายพรางที่ขายทั่วไปไม่ได้เป็นเครื่องแบบโดยอัตโนมัติ แต่ถ้าเพิ่มอินทรธนู เครื่องหมายยศ ตราโล่ ป้ายหน่วย ป้ายชื่อ หมวก เข็มขัด และอุปกรณ์จนคนทั่วไปมองแล้วเชื่อว่าเป็นตำรวจจริง ความเสี่ยงย่อมสูงขึ้นมาก

เครื่องแบบทหารก็ไม่ใช่ชุดแฟนซีทั่วไป

พระราชบัญญัติเครื่องแบบทหาร พุทธศักราช 2477 มาตรา 6 กำหนดโทษผู้ที่ไม่มีสิทธิแต่แต่งเครื่องแบบทหารตามกฎหมาย หรือแต่งเครื่องแบบทหารที่ยังใช้ในราชการอยู่ โทษจำคุกตั้งแต่สามเดือนถึงห้าปี หากทำในเขตกฎอัยการศึก ในเวลาสงคราม ในเวลาบ้านเมืองมีเหตุฉุกเฉิน หรือใช้เพื่อกระทำความผิดอาญา โทษอาจเพิ่มเป็นจำคุกตั้งแต่หนึ่งปีถึงสิบปี

กฎหมายทหารยังมีมาตรา 6 ทวิสำหรับการแต่งกายคล้ายเครื่องแบบทหารในลักษณะที่อาจนำความดูหมิ่น เกลียดชัง หรือความเสื่อมเสียมาสู่ราชการทหาร จึงไม่ควรคิดว่าเพียงเปลี่ยนตราเล็กน้อยแล้วจะปลอดภัยทุกกรณี ต้องดูพฤติกรรมและภาพที่สื่อออกไปประกอบด้วย

ชุดลายพรางที่ผลิตเป็นแฟชั่น เสื้อทหารเก่าที่ถอดยศและเครื่องหมายออก หรือเสื้อสนามที่ไม่ตรงกับเครื่องแบบซึ่งใช้อยู่ในราชการ มีรายละเอียดทางกฎหมายต่างจากเครื่องแบบเต็มชุด แต่ไม่มีเส้นแบ่งง่าย ๆ ว่าเปลี่ยนกี่จุดจึงพ้นความเสี่ยง หากแต่งครบจนคนรอบข้างคิดว่าเป็นทหารจริง หรือใช้ชุดเพื่อเข้าเขตหวงห้าม ขอสิทธิพิเศษ ข่มขู่ หรือสร้างความน่าเชื่อถือปลอม ก็อาจถูกตรวจสอบและมีความผิดข้ออื่นร่วมด้วย

ถ่ายหนัง ถ่ายละคร และทำคอนเทนต์ใส่ได้ไหม

กฎหมายเปิดช่องสำหรับการแสดง แต่ไม่ได้หมายถึงหยิบชุดมาใส่ถ่ายที่ไหนก็ได้ พระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ พ.ศ. 2565 มาตรา 155 กำหนดว่า หากภาพยนตร์ ละคร หรือการแสดงทำนองเดียวกันที่ต้องการเผยแพร่ต่อสาธารณชนจะมีผู้แสดงแต่งเครื่องแบบตำรวจหรือชุดคล้ายเครื่องแบบตำรวจ ผู้รับผิดชอบต้องแจ้งหัวหน้าสถานีตำรวจในพื้นที่ตามหลักเกณฑ์ของกฎกระทรวง

กฎกระทรวงการแจ้งการแต่งเครื่องแบบตำรวจหรือการแต่งกายคล้ายเครื่องแบบตำรวจเพื่อการแสดง พ.ศ. 2568 ซึ่งใช้แทนกฎเดิม กำหนดให้แจ้งล่วงหน้าไม่น้อยกว่าห้าวัน และมีช่องทางแจ้งทั้งแบบเอกสารและอิเล็กทรอนิกส์ตามกรณี ต้องให้ข้อมูลเกี่ยวกับผู้รับผิดชอบ สถานที่ วันเวลา เนื้อหาการแสดง และรายละเอียดเครื่องแต่งกาย จุดนี้สำคัญกับทั้งกองถ่ายใหญ่ ผู้ผลิตโฆษณา ยูทูบเบอร์ และผู้ทำคลิปเผยแพร่สาธารณะ ไม่ได้จำกัดเฉพาะละครโทรทัศน์

เหตุที่ต้องแจ้ง เพราะคนในพื้นที่อาจพบชายแต่งชุดตำรวจถืออุปกรณ์หรือจำลองการจับกุมแล้วเข้าใจว่าเป็นเหตุจริง การแจ้งทำให้สถานีตำรวจรู้ว่าบริเวณนั้นมีกองถ่ายและช่วยป้องกันความสับสน การมีคำว่า “เพื่อการแสดง” อยู่ในคำอธิบายคลิปภายหลัง ไม่ได้ทดแทนขั้นตอนที่กฎหมายกำหนดก่อนถ่ายทำ

ส่วนเครื่องแบบทหารควรประสานหน่วยงานทหารหรือกระทรวงกลาโหมก่อนใช้ โดยเฉพาะงานที่ใช้ชุดตรงตามแบบ เครื่องหมายจริง อาวุธจำลอง รถทหาร หรือถ่ายใกล้พื้นที่ราชการ การทำชุดสมมุติที่ใช้ชื่อหน่วย ตรา ยศ และรูปแบบแตกต่างจากของจริงอย่างเห็นได้ชัดมักลดโอกาสทำให้คนหลงเชื่อ แต่ผู้ผลิตยังต้องตรวจบท ฉาก และกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง

แต่งไปงานแฟนซีหรือถ่ายรูปเล่นล่ะ

การบอกว่าแต่งเล่นไม่ได้ลบข้อห้ามของกฎหมาย หากเป็นเครื่องแบบตำรวจจริง ผู้ไม่มีสิทธิยังเสี่ยงตามมาตรา 152 โดยไม่ควรหวังพึ่งคำอธิบายว่าไม่มีเจตนาหลอกใคร ยิ่งใส่ในห้าง ถนน สถานีขนส่ง งานชุมนุม หรือสถานที่ที่คนอาจต้องเชื่อฟังเจ้าหน้าที่ ก็ยิ่งเกิดความเข้าใจผิดได้ง่าย การโพสต์ภาพพร้อมระบุยศ ตำแหน่ง หรือข้อความให้คนเชื่อว่ารับราชการจริง ยังอาจเข้าข่ายประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 146 ซึ่งห้ามผู้ไม่มีสิทธิใช้เครื่องแบบ เครื่องหมาย ยศ หรือตำแหน่งเพื่อให้คนอื่นเชื่อว่าตนมีสิทธิ

ทางที่ปลอดภัยกว่าคือใช้ชุดแฟนซีที่เห็นชัดว่าเป็นเรื่องสมมุติ ไม่ใช้ตราราชการ ไม่ติดยศจริง ไม่ใช้ชื่อหน่วยจริง ไม่ติดป้ายตำรวจหรือทหาร ไม่พกบัตรปลอม ไม่ถืออาวุธให้คนตกใจ และไม่ทำท่าปฏิบัติหน้าที่ในพื้นที่สาธารณะ ถ้าเป็นงานเผยแพร่ต่อสาธารณชนหรือกองถ่าย ควรดำเนินการแจ้งและขอคำแนะนำจากหน่วยงานในพื้นที่ก่อน

คนที่พ้นราชการหรืออยู่ในสถานะกำลังพลสำรองก็ไม่ได้หมายความว่าจะใส่เครื่องแบบได้ทุกเวลา สิทธิและโอกาสในการแต่งขึ้นอยู่กับกฎหมาย ระเบียบ สถานะ ยศ และคำสั่งของหน่วยงาน เจ้าของชุดจริงที่ได้รับมาจากญาติจึงไม่ควรสวมแทนเจ้าของ เพียงการครอบครองของสะสมกับการนำมาประดับครบชุดแล้วออกสู่สาธารณะเป็นคนละเรื่องกัน

ถ้าจะจำแบบสั้นที่สุด เสื้อสีกากีหรือลายพรางทั่วไปไม่เท่ากับเครื่องแบบเสมอไป แต่เครื่องแบบจริงพร้อมตรา ยศ และเครื่องหมายไม่ใช่สิ่งที่ใครอยากใส่ก็ใส่ได้ ชุดที่คล้ายก็มีปัญหาได้เมื่อทำให้คนหลงเชื่อหรือสร้างความเสื่อมเสีย ส่วนหนัง ละคร และคอนเทนต์สาธารณะมีขั้นตอนแจ้งตามกฎหมาย ก่อนหยิบชุดมาใส่จึงควรดูทั้งตัวชุด จุดประสงค์ สถานที่ และภาพที่คนรอบข้างจะเข้าใจ ไม่ใช่ดูแค่ว่าซื้อมาด้วยเงินของตัวเองหรือไม่

อ้างอิงข้อมูล
https://tak.immigration.go.th/wp-content/uploads/2025/03/พระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ-2565.pdf
https://nsb.go.th/pdf/uploads/กฎกระทรวงการแต่งเครื่องแบบตำรวจฯ%20เพื่อการแสดง%20พ.ศ.2568.pdf
https://opsd.mod.go.th/กฎหมายทเกยวของ/pdf/08-พ-ร-บ-เครองแบบทหารพทธศกราช2477(1).aspx
https://justicechannel.org/read/law-เป็นประเด็น-8-แต่งเครื่อง