ตำแหน่งข้าราชการแบ่งอย่างไรและระบบ C ยังใช้อยู่ไหม

เวลาคุยเรื่องตำแหน่งข้าราชการ เรามักได้ยินคำว่า “ซี 6” “ซี 8” หรือ “ผู้ใหญ่ระดับซี 10” ทั้งที่ในเอกสารราชการปัจจุบันแทบไม่ใช้คำเหล่านี้แล้ว สาเหตุคือระบบ C หรือ Common Level เดิมถูกเปลี่ยนเมื่อใช้พระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2551 ข้าราชการพลเรือนสามัญจึงไม่ได้เรียงตำแหน่งเป็น C1 ถึง C11 แบบเดิม แต่แบ่งตามลักษณะงานเป็น 4 ประเภท หรือที่คนราชการมักเรียกว่า “ระบบแท่ง”

สี่ประเภทที่ใช้ในปัจจุบัน ได้แก่ ประเภททั่วไป ประเภทวิชาการ ประเภทอำนวยการ และประเภทบริหาร แต่ละประเภทมีระดับของตัวเอง จึงไม่ควรเอาคำว่า “ระดับ 7” ไปถามทุกตำแหน่งเหมือนเมื่อก่อน เพราะนักวิชาการชำนาญการ ผู้อำนวยการระดับต้น และเจ้าพนักงานอาวุโสอยู่คนละประเภท แม้บางกรณีอาจมีสถานะหรือฐานเงินเดือนใกล้กับระดับ C เดิมก็ตาม

ประเภททั่วไป เป็นตำแหน่งที่เน้นทักษะงานปฏิบัติ งานบริการ งานธุรการ หรืองานเทคนิค ซึ่งคุณวุฒิที่ใช้บรรจุอาจเป็นระดับต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเป็นคุณวุฒิเฉพาะทางตามมาตรฐานตำแหน่ง แบ่งเป็น 4 ระดับ เรียงจากปฏิบัติงาน ชำนาญงาน อาวุโส และทักษะพิเศษ ตัวอย่างชื่อที่พบได้ เช่น เจ้าพนักงานธุรการปฏิบัติงาน นายช่างโยธาชำนาญงาน หรือเจ้าพนักงานการเงินและบัญชีอาวุโส

ประเภทวิชาการ เป็นสายที่ใช้ความรู้ระดับปริญญาและการวิเคราะห์ทางวิชาชีพ แบ่งเป็น 5 ระดับ ได้แก่ ปฏิบัติการ ชำนาญการ ชำนาญการพิเศษ เชี่ยวชาญ และทรงคุณวุฒิ คนที่สอบบรรจุด้วยวุฒิปริญญาตรีในตำแหน่งนักวิชาการมักเริ่มที่ระดับปฏิบัติการ เช่น นักทรัพยากรบุคคลปฏิบัติการ นิติกรปฏิบัติการ หรือนักวิชาการคอมพิวเตอร์ปฏิบัติการ เมื่อมีประสบการณ์และผ่านหลักเกณฑ์จึงขยับไปยังระดับสูงขึ้น

ประเภทอำนวยการ เป็นตำแหน่งหัวหน้าส่วนราชการระดับกองหรือหน่วยงานที่มีหน้าที่บริหารงาน แบ่งเป็นระดับต้นและระดับสูง ชื่อตำแหน่งอาจเป็นผู้อำนวยการกอง ผู้อำนวยการสำนัก หรือชื่ออื่นตามโครงสร้างของหน่วยงาน การเป็นข้าราชการมานานไม่ได้ทำให้เลื่อนไปสายอำนวยการโดยอัตโนมัติ ต้องมีตำแหน่งว่าง คุณสมบัติครบ และผ่านวิธีการคัดเลือกตามที่กำหนด

ประเภทบริหาร เป็นตำแหน่งผู้บริหารระดับสูงของส่วนราชการ แบ่งเป็นระดับต้นและระดับสูง ตัวอย่างเช่น รองอธิบดีอาจอยู่ในประเภทบริหารระดับต้น ส่วนอธิบดี ผู้ว่าราชการจังหวัด หรือปลัดกระทรวงอาจอยู่ในประเภทบริหารระดับสูง ทั้งนี้ต้องดูมาตรฐานกำหนดตำแหน่งและกฎหมายของตำแหน่งนั้น ไม่ควรตัดสินจากชื่อที่ได้ยินเพียงอย่างเดียว

ถ้าถามว่าแล้วตำแหน่งปัจจุบันเทียบเป็น C ไหน คำตอบคือเทียบได้เพียงคร่าว ๆ เพื่อให้คนคุ้นกับระบบเก่าเห็นภาพ ไม่ใช่การแปลงแบบตายตัว ตารางที่มักใช้ทำความเข้าใจมีแนวประมาณนี้

ประเภททั่วไป ระดับปฏิบัติงานใกล้กับ C1–C4 ชำนาญงานใกล้กับ C5–C6 อาวุโสใกล้กับ C7–C8 และทักษะพิเศษใกล้กับ C9

ประเภทวิชาการ ระดับปฏิบัติการใกล้กับ C3–C5 ชำนาญการใกล้กับ C6–C7 ชำนาญการพิเศษใกล้กับ C8 เชี่ยวชาญใกล้กับ C9 และทรงคุณวุฒิใกล้กับ C10–C11

ประเภทอำนวยการ ระดับต้นมักถูกมองว่าใกล้กับ C8 และระดับสูงใกล้กับ C9 ส่วนประเภทบริหาร ระดับต้นใกล้กับ C9 และระดับสูงครอบคลุมตำแหน่งที่เดิมอาจอยู่แถว C10–C11 การเทียบนี้ใช้สำหรับอธิบายภาพรวมเท่านั้น เพราะตำแหน่ง เงินเดือน เงินประจำตำแหน่ง อำนาจหน้าที่ และคุณสมบัติไม่ได้เท่ากันทุกจุด

ตัวอย่างที่ทำให้เห็นความต่างชัดคือ “ชำนาญการพิเศษ” ไม่ได้แปลว่าเป็นหัวหน้าทุกคน ตำแหน่งนี้อยู่ในประเภทวิชาการ เน้นความยาก คุณภาพ และความรับผิดชอบของงาน ผู้ดำรงตำแหน่งอาจเป็นผู้เชี่ยวชาญเฉพาะเรื่องโดยไม่ได้คุมคนจำนวนมาก ขณะที่ผู้อำนวยการกองอยู่ในประเภทอำนวยการและรับผิดชอบการบริหารหน่วยงาน ถึงคนทั่วไปจะเรียกทั้งสองฝ่ายว่าเทียบระดับ 8 เหมือนกัน แต่บทบาทและเส้นทางเข้าสู่ตำแหน่งไม่เหมือนกัน

คำว่า “ระดับ” ยังไม่ใช่คำตอบเรื่องเงินเดือนทั้งหมด คนที่อยู่ระดับเดียวกันอาจได้เงินเดือนไม่เท่ากัน เพราะขึ้นอยู่กับวันที่บรรจุ ขั้นหรืออัตราเงินเดือนเดิม ผลการเลื่อนเงินเดือน คุณวุฒิ เงินเพิ่ม และเพดานของประเภทตำแหน่ง บางตำแหน่งมีเงินประจำตำแหน่ง ขณะที่บางตำแหน่งไม่มี การถามว่าใครซีสูงกว่าแล้วได้เงินมากกว่าเสมอจึงคลาดเคลื่อนได้

อีกเรื่องที่ต้องแยกคือระบบนี้กล่าวถึงข้าราชการพลเรือนสามัญภายใต้ ก.พ. ไม่ได้ครอบคลุมข้าราชการทุกกลุ่มในประเทศ ครูและบุคลากรทางการศึกษาใช้วิทยฐานะและหลักเกณฑ์ของ ก.ค.ศ. ตำรวจและทหารมียศกับตำแหน่งตามกฎหมายของตน ข้าราชการส่วนท้องถิ่น อัยการ ศาล รัฐสภา และมหาวิทยาลัยก็มีระบบบริหารบุคคลเฉพาะ การเห็นคำว่า “ชำนาญการ” เหมือนกันจึงไม่ได้หมายความว่าจะเทียบสิทธิและอำนาจกันได้ทันที

เวลาต้องการดูตำแหน่งของใครให้ชัด ควรถามเป็นชื่อเต็ม เช่น “นักวิเคราะห์นโยบายและแผนชำนาญการพิเศษ ประเภทวิชาการ” หรือ “ผู้อำนวยการระดับสูง ประเภทอำนวยการ” จะตรงกว่าถามว่าเป็นซีอะไร ส่วนคำว่า C6 หรือ C8 ที่ยังพูดกันอยู่ ส่วนใหญ่เป็นภาษาคุ้นปากจากระบบเก่า ใช้สื่อภาพคร่าว ๆ ได้ แต่ไม่ใช่ชื่อตำแหน่งทางราชการที่ควรนำไปอ้างแทนระบบปัจจุบัน

อ้างอิงข้อมูล
https://ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2551/A/022/1.PDF
https://www.ocsc.go.th/