ร่างกายต้องการ “ธาตุเหล็ก” แต่ทำไมเรากินเหล็กก่อสร้างแทนไม่ได้?

เมื่อพูดถึงคำว่า “เหล็ก” หลายคนอาจสงสัยว่า เหล็กที่อยู่ในอาหาร เช่น ตับ เนื้อแดง หรือผักใบเขียว กับเหล็กที่ใช้สร้างอาคาร สะพาน และเครื่องจักร เป็นสิ่งเดียวกันหรือไม่

คำตอบคือ มีพื้นฐานมาจากธาตุชนิดเดียวกัน แต่ไม่ได้อยู่ในรูปแบบเดียวกัน และมีหน้าที่แตกต่างกันอย่างมาก

ทั้งเหล็กในอาหารและเหล็กที่ใช้ในงานอุตสาหกรรมมี ธาตุเหล็ก หรือ Iron (Fe) เป็นพื้นฐาน แต่สิ่งที่ต่างกันคือรูปแบบทางเคมี โครงสร้าง ส่วนประกอบ และวิธีที่ร่างกายสามารถนำไปใช้ได้

เหล็กในอาหาร คือธาตุสำคัญของชีวิต

ธาตุเหล็กที่อยู่ในอาหารเป็นแร่ธาตุที่ร่างกายต้องการในปริมาณไม่มาก แต่มีบทบาทสำคัญ เพราะเป็นส่วนประกอบของ ฮีโมโกลบิน ซึ่งเป็นโปรตีนในเม็ดเลือดแดง ทำหน้าที่นำออกซิเจนจากปอดไปยังเนื้อเยื่อและส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

ธาตุเหล็กยังเกี่ยวข้องกับไมโอโกลบิน ซึ่งช่วยจัดหาออกซิเจนให้กล้ามเนื้อ และมีส่วนในกระบวนการทำงานอื่น ๆ ของร่างกาย

หากร่างกายได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอ อาจนำไปสู่ภาวะขาดธาตุเหล็กหรือโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กได้ โดยอาการที่พบอาจรวมถึงเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย ไม่มีแรง เวียนศีรษะ หรือมีสมาธิลดลง อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้อาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้เช่นกัน จึงไม่ควรวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียว

อาหารที่มีธาตุเหล็ก ได้แก่

• เนื้อแดงและตับ

• ไข่

• อาหารทะเลบางชนิด

• ถั่วและเมล็ดพืช

• ผักใบเขียวเข้ม

แต่ธาตุเหล็กเหล่านี้ไม่ได้อยู่ในรูปของก้อนโลหะเหมือนตะปูหรือเหล็กเส้น โดยอยู่ร่วมกับสารและโครงสร้างทางเคมีในอาหาร เช่น เหล็กในรูปฮีมจากอาหารบางชนิด และเหล็กที่ไม่ใช่ฮีมจากอาหารหลายประเภท ซึ่งร่างกายดูดซึมและนำไปใช้ผ่านกระบวนการทางชีวภาพ

เหล็กก่อสร้าง คือวัสดุที่ออกแบบมาเพื่อรับแรง

ส่วนเหล็กที่ใช้ในงานก่อสร้างจำนวนมากอยู่ในรูปของ เหล็กกล้า หรือ Steel ซึ่งไม่ได้มีเพียงธาตุเหล็กอย่างเดียว แต่เป็นโลหะผสมที่มีเหล็ก คาร์บอน และอาจมีธาตุอื่นอยู่ด้วย

การปรับส่วนผสมและกระบวนการผลิตทำให้เหล็กกล้ามีคุณสมบัติเหมาะกับการใช้งาน เช่น

• มีความแข็งแรง

• รับน้ำหนักและแรงดึงได้ดี

• ทนต่อแรงกระแทก

• สามารถขึ้นรูปเป็นคาน เสา เหล็กเส้น หรือโครงสร้างต่าง ๆ ได้

หน้าที่ของเหล็กเหล่านี้คือช่วยรับแรงและสร้างความมั่นคงให้กับสิ่งปลูกสร้าง ไม่ได้ผลิตขึ้นเพื่อใช้เป็นอาหารหรือเป็นแหล่งธาตุเหล็กสำหรับร่างกาย

ถ้ามีธาตุ Fe เหมือนกัน ทำไมกินเหล็กก่อสร้างไม่ได้?

แม้เหล็กในอาหารและเหล็กก่อสร้างจะมีธาตุ Fe เป็นส่วนประกอบเหมือนกัน แต่สิ่งสำคัญคือ รูปแบบทางเคมี ส่วนประกอบ และความเหมาะสมต่อการนำเข้าสู่ร่างกาย

อาจเปรียบได้กับคาร์บอนในธรรมชาติที่พบได้หลายรูปแบบ แม้มีธาตุพื้นฐานชนิดเดียวกัน แต่โครงสร้างและคุณสมบัติอาจแตกต่างกันมาก

เหล็กก่อสร้างอาจเป็นโลหะผสม มีสารเคลือบ คราบสนิม สิ่งปนเปื้อน หรือวัสดุอื่นจากกระบวนการผลิตและการใช้งาน อีกทั้งไม่ได้ผลิตตามมาตรฐานสำหรับการบริโภค การกัด กลืน หรือพยายามนำเหล็กก่อสร้างมาใช้แทนธาตุเหล็กในอาหารจึงอาจทำให้เกิดการบาดเจ็บ การอุดตัน หรืออันตรายต่อระบบทางเดินอาหารได้

อย่างไรก็ตาม คำว่า “ร่างกายกินเหล็กไม่ได้” อาจไม่ถูกต้องเสียทั้งหมด เพราะผลิตภัณฑ์เสริมอาหารและอาหารบางชนิดอาจใช้ธาตุเหล็กในรูปแบบที่ผ่านการผลิตและควบคุมสำหรับการบริโภคโดยเฉพาะ สิ่งเหล่านี้ต่างจากเหล็กเส้น ตะปู หรือวัสดุก่อสร้างอย่างชัดเจน

จึงไม่ควรนำโลหะหรือวัสดุอุตสาหกรรมมารับประทานเพื่อหวังเพิ่มธาตุเหล็ก และไม่ควรซื้อผลิตภัณฑ์เสริมธาตุเหล็กมารับประทานในปริมาณสูงโดยไม่ทราบว่าร่างกายขาดจริงหรือไม่ เพราะการได้รับธาตุเหล็กมากเกินไปก็อาจก่อให้เกิดอันตรายได้เช่นกัน

ธาตุเดียวกัน แต่ทำหน้าที่ต่างกัน

ความน่าสนใจของเคมีคือ ธาตุชนิดเดียวกันสามารถปรากฏอยู่ในรูปแบบและสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกัน จนมีบทบาทต่างกันอย่างมาก

ธาตุเหล็กในอาหารช่วยให้ร่างกายสร้างฮีโมโกลบินและขนส่งออกซิเจนไปยังส่วนต่าง ๆ

ส่วนเหล็กกล้าในอาคารช่วยให้มนุษย์สร้างบ้าน สะพาน เครื่องจักร และโครงสร้างขนาดใหญ่

ดังนั้น แม้ทั้งสองจะมี “เหล็ก” เป็นพื้นฐานเหมือนกัน แต่สิ่งที่กำหนดหน้าที่ไม่ได้อยู่ที่ชื่อของธาตุเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่รูปแบบทางเคมี ส่วนประกอบ และวิธีที่มนุษย์นำมาใช้

เหล็กในจานอาหารคือส่วนหนึ่งที่ช่วยหล่อเลี้ยงชีวิต ส่วนเหล็กในคานตึกคือวัสดุที่ช่วยสร้างเมืองและอารยธรรม ทั้งสองเชื่อมโยงกับธาตุเดียวกัน แต่มีหน้าที่คนละโลก