หลงทะเลทรายแล้วผ่ากระบองเพชรดื่มน้ำอาจยิ่งขาดน้ำกว่าเดิม

ภาพในหนังที่คนหลงทะเลทรายใช้มีดผ่ากระบองเพชรแล้วดื่มน้ำเย็น ๆ จากข้างใน ดูเป็นวิธีเอาตัวรอดที่จำง่าย แต่ในสถานการณ์จริงกระบองเพชรส่วนใหญ่ไม่ได้มีช่องเก็บน้ำสะอาดอยู่กลางลำต้น เนื้อด้านในมักเป็นเยื่อเหนียว มีเมือก และมีสารจากพืชปะปนอยู่ การกินหรือคั้นของเหลวจากชนิดที่ไม่รู้จักอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หรือท้องร่วง ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรเกิดกับคนที่กำลังขาดน้ำและอยู่กลางอากาศร้อน

ประโยคที่ว่า “กระบองเพชรทุกต้นมีพิษ” ก็ไม่แม่นเสียทีเดียว เพราะกระบองเพชรมีหลายชนิด บางชนิดมีผลหรือส่วนที่มนุษย์นำมารับประทานได้เมื่อระบุชนิดและเตรียมอย่างถูกต้อง เช่น ผลของกระบองเพชรกลุ่ม prickly pear แต่การที่พืชบางส่วนกินได้ ไม่ได้แปลว่าสามารถผ่าลำต้นชนิดใดก็ได้แล้วใช้แทนน้ำดื่ม ความเสี่ยงสำคัญคือคนที่กำลังหลงทางมักไม่มีความรู้พอจะแยกชนิด และไม่มีสภาพร่างกายให้ทดลองผิดทดลองถูก

ข้างในกระบองเพชรไม่ใช่กระติกน้ำธรรมชาติ

กระบองเพชรอยู่รอดในพื้นที่แห้งแล้งเพราะเก็บความชื้นไว้ในเนื้อเยื่อ พร้อมลดการสูญเสียน้ำด้วยผิวเคลือบ หนาม และระบบเปิดปิดปากใบที่เหมาะกับอากาศแห้ง สิ่งที่เก็บอยู่จึงเป็นส่วนหนึ่งของเซลล์และเยื่อพืช ไม่ใช่น้ำใสที่เทออกมาได้เหมือนเปิดขวด เมื่อตัดลำต้น สิ่งที่ได้มักเป็นเนื้อชื้น รสขม หรือของเหลวข้นซึ่งต้องบดและบีบออกมา ได้ปริมาณไม่มากเมื่อเทียบกับแรงที่เสียไป

กระบองเพชรบางชนิดมีสารอัลคาลอยด์ กรดออกซาลิก หรือสารอื่นที่ทำให้รสขมและช่วยป้องกันสัตว์กินพืช ปริมาณและผลต่อร่างกายแตกต่างกันตามชนิด ส่วนของต้น และสภาพของพืช การนำเนื้อดิบจำนวนมากมากินตอนท้องว่างจึงอาจระคายเคืองทางเดินอาหาร หากเกิดอาเจียนหรือท้องร่วง ร่างกายจะเสียทั้งน้ำและเกลือแร่เพิ่ม ความพยายามหา “น้ำ” เพียงเล็กน้อยจึงอาจทำให้อาการขาดน้ำเดินเร็วขึ้น

แล้วกระบองเพชรถังที่มักเห็นในหนังล่ะ

ตำนานมักผูกกับกระบองเพชรทรงถังหรือ barrel cactus เพราะลำต้นอวบและดูเหมือนบรรจุน้ำไว้เต็ม มีบันทึกว่าชนพื้นเมืองบางกลุ่มใช้ดอกและผลของบางชนิดเป็นอาหาร และมีเรื่องเล่าเรื่องการใช้เนื้อในภาวะฉุกเฉิน แต่ไม่ได้หมายความว่ากระบองเพชรถังทุกชนิดปลอดภัย ของเหลวหรือเนื้ออาจมีกรดออกซาลิกและสารที่ทำให้ไม่สบายท้อง คำแนะนำสำหรับคนทั่วไปจึงไม่ใช่การเสี่ยงตัดต้นที่ไม่รู้จัก

ยังมีกลุ่มพืชที่หน้าตาคล้ายกระบองเพชรแต่ไม่ใช่กระบองเพชรแท้ เช่น พืชสกุล Euphorbia บางชนิด เมื่อหักแล้วมีน้ำยางสีขาว น้ำยางอาจทำให้ผิวหนังและดวงตาระคายเคืองรุนแรง การแยกพืชจากรูปร่างภายนอกเพียงอย่างเดียวทำได้ยาก โดยเฉพาะเมื่อกำลังเหนื่อย สับสนจากความร้อน หรือมองไม่ชัด ความผิดพลาดนี้อันตรายกว่าการอดอาหารในช่วงสั้น ๆ มาก

ผลกระบองเพชรกินได้จึงไม่ได้แปลว่าลำต้นดื่มได้

ผล prickly pear และแผ่นลำต้นอ่อนของกระบองเพชรบางชนิดเป็นอาหารในหลายวัฒนธรรม แต่ต้องเลือกชนิด เอาหนามและขนหนามขนาดเล็กออก และเตรียมให้เหมาะสม ผลที่กินได้อาจให้ความชื้นและพลังงานบ้าง ทว่าไม่ควรใช้แทนน้ำดื่มหลักในเหตุฉุกเฉิน ผู้ที่ไม่ชำนาญอาจบาดเจ็บจากหนาม ได้แผลติดเชื้อ หรือหยิบพืชผิดชนิด การเดินค้นหาพืชกลางแดดเพื่อหวังน้ำเพียงเล็กน้อยยังทำให้เสียเหงื่อเพิ่มอีกด้วย

สิ่งที่ควรทำเมื่อหลงในพื้นที่แห้งแล้ง

เป้าหมายแรกคือหยุดการสูญเสียน้ำและลดความร้อนที่ร่างกายรับ หากมีร่มเงาให้พักในที่ร่ม ลดการเดินช่วงแดดจัด คลุมผิวด้วยเสื้อผ้าที่โปร่งและป้องกันแดด อย่าใช้แรงขุดหรือตัดพืชโดยไม่มีข้อมูล หากหลงจากเส้นทางแต่มีรถอยู่ใกล้ ควรอยู่กับรถในกรณีที่ปลอดภัย เพราะรถมีขนาดใหญ่ มองเห็นจากอากาศง่าย และอาจใช้เป็นที่บังแดดได้บางส่วน การเดินออกไปแบบไม่รู้ทิศมักทำให้พื้นที่ค้นหากว้างขึ้น

โทรขอความช่วยเหลือทันทีเมื่อยังมีสัญญาณ ส่งพิกัดจากโทรศัพท์ บอกจุดเริ่มต้น เส้นทางที่ตั้งใจไป จำนวนคน น้ำที่เหลือ อาการของแต่ละคน และสิ่งสังเกตใกล้ตัว หลังส่งข้อมูลควรประหยัดแบตเตอรี่ ไม่โทรซ้ำโดยไม่จำเป็น และทำสัญญาณให้ทีมค้นหามองเห็น เช่น วางวัสดุสีสดเป็นรูปขนาดใหญ่ ใช้กระจกสะท้อนแสง หรือเปิดไฟฉุกเฉินของรถตามความเหมาะสม

หากยังมีน้ำ ควรดื่มน้ำสะอาดเป็นระยะ ไม่ควรงดดื่มทั้งหมดเพื่อเก็บไว้จนร่างกายทรุด และไม่ควรใช้น้ำส่วนใหญ่ราดตัวหากยังไม่รู้ว่าจะได้รับการช่วยเหลือเมื่อไร หลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ น้ำทะเล และปัสสาวะ เพราะไม่ได้แก้ปัญหาการขาดน้ำอย่างปลอดภัย โดยเฉพาะปัสสาวะที่เข้มข้นขึ้นเมื่อร่างกายขาดน้ำ การดื่มกลับเข้าไปเพิ่มภาระในการขับเกลือและของเสียออก

สังเกตอาการที่เริ่มเข้าสู่ภาวะอันตราย

อาการกระหายน้ำมาก ปากแห้ง ปัสสาวะน้อย ปวดศีรษะ อ่อนแรง ตะคริว คลื่นไส้ และเวียนศีรษะ เป็นสัญญาณว่าร่างกายกำลังรับมือความร้อนและการสูญเสียน้ำไม่ไหว หากเริ่มสับสน พูดไม่รู้เรื่อง เดินเซ หมดสติ ชัก หรือผิวร้อนจัด ต้องสงสัยภาวะลมแดดหรือฮีตสโตรก ซึ่งเป็นเหตุฉุกเฉิน ควรเรียกหน่วยกู้ชีพและช่วยลดอุณหภูมิทันทีด้วยวิธีที่หาได้ โดยไม่ปล่อยผู้ป่วยอยู่ตามลำพัง

ถ้าผู้ประสบเหตุอาเจียนหรือหมดสติ ไม่ควรกรอกน้ำเข้าปากเพราะอาจสำลัก ผู้ที่ยังรู้สึกตัวและกลืนได้สามารถจิบน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือแร่สำหรับดื่ม แต่หากอาการหนักต้องได้รับการรักษา การมุ่งไปหากระบองเพชรอาจทำให้เสียเวลาที่ควรใช้เรียกความช่วยเหลือ หาที่ร่ม และดูแลอุณหภูมิร่างกาย

การรอดเริ่มก่อนออกเดินทาง

วิธีลดความเสี่ยงที่ได้ผลกว่าการจำเคล็ดลับจากหนัง คือวางแผนก่อนเข้าพื้นที่แห้งแล้ง เตรียมน้ำเกินกว่าปริมาณที่คาดว่าจะใช้ ตรวจสภาพอากาศและเส้นทาง บอกคนอย่างน้อยหนึ่งหรือสองคนว่าจะไปที่ไหนและกลับเมื่อไร พกแผนที่ อุปกรณ์นำทาง แบตเตอรี่สำรอง อุปกรณ์ให้สัญญาณ ชุดปฐมพยาบาล และหลีกเลี่ยงการเดินช่วงร้อนที่สุดของวัน

ข้อสรุปที่ใช้จำได้คือ อย่าถือว่ากระบองเพชรเป็นแหล่งน้ำฉุกเฉิน แม้บางชนิดจะมีส่วนที่กินได้ แต่การผ่าต้นที่ไม่รู้จักแล้วดื่มของเหลวหรือกินเนื้อดิบมีโอกาสทำให้ป่วย เสียแรง บาดเจ็บจากหนาม และสูญเสียน้ำเพิ่ม เมื่อหลงทะเลทราย สิ่งที่คุ้มกว่าคือหยุดเดินกลางแดด หาที่กำบัง ส่งพิกัด อยู่ในจุดที่ค้นหาง่าย และรักษาน้ำสะอาดที่มีไว้ให้ร่างกาย

อ้างอิงข้อมูล
https://www.nps.gov/deva/planyourvisit/safety.htm
https://www.nps.gov/jotr/planyourvisit/safety.htm
https://www.desertmuseum.org/books/nhsd_barrel_cactus.php
https://extension.arizona.edu/pubs/prickly-pear-cactus-food
https://www.cdc.gov/heat-health/about/