จากราเขียวบนผลส้ม สู่ยาฆ่าเชื้อเปลี่ยนโลก:เพนิซิลลิน (penicillin)

ภาพของ “ส้มขึ้นราเขียว” อาจดูเป็นเพียงผลไม้เน่าเสียที่ควรทิ้ง แต่ใครจะคิดว่าโลกของเชื้อราบางชนิดจะเกี่ยวข้องกับหนึ่งในการค้นพบทางการแพทย์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ นั่นคือ เพนิซิลลิน (Penicillin) ยาปฏิชีวนะที่ช่วยชีวิตผู้คนนับล้าน

แต่ความจริงไม่ได้ง่ายถึงขั้นว่า “เอาราบนส้มมาทำยาได้เลย” เพราะราที่ขึ้นบนผลไม้กับราที่ใช้ผลิตยา เป็นเพียงญาติใกล้เคียงกันเท่านั้น

จุดเริ่มต้นจากความบังเอิญในห้องทดลอง

ย้อนกลับไปในปี ค.ศ. 1928 นักวิทยาศาสตร์ชาวสกอตแลนด์ชื่อ อเล็กซานเดอร์ เฟลมมิง (Alexander Fleming) กำลังศึกษาการเจริญเติบโตของแบคทีเรียในห้องทดลอง

วันหนึ่ง เขาพบว่าจานทดลองใบหนึ่งมีเชื้อราขึ้นปนเปื้อน และสิ่งที่น่าสนใจคือ รอบ ๆ เชื้อรานั้นไม่มีแบคทีเรียเติบโตอยู่เลย

เฟลมมิงจึงตั้งข้อสังเกตว่า เชื้อรานี้อาจปล่อยสารบางอย่างที่สามารถยับยั้งหรือฆ่าแบคทีเรียได้

เชื้อราชนิดนั้นอยู่ในกลุ่ม Penicillium และสารที่มันสร้างขึ้นถูกเรียกว่า Penicillin

แล้วมันเกี่ยวอะไรกับราบนส้ม?

ราสีเขียวที่มักพบบนเปลือกส้มจำนวนมากก็อยู่ในสกุล Penicillium เช่นกัน จึงทำให้เกิดความเข้าใจผิดว่า “ราส้มคือแหล่งทำเพนิซิลลิน”

แต่ในความเป็นจริง ราที่ขึ้นบนส้มส่วนใหญ่เป็นเชื้อราที่ทำให้ผลไม้เน่า ไม่ใช่สายพันธุ์ที่ถูกคัดเลือกมาเพื่อผลิตยา และอาจมีสารอื่น ๆ ที่เป็นอันตรายได้

การผลิตยาเพนิซิลลินต้องใช้เชื้อราสายพันธุ์เฉพาะ ผ่านกระบวนการควบคุมอย่างเข้มงวด ตั้งแต่การเพาะเลี้ยง การสกัดสารบริสุทธิ์ ไปจนถึงการตรวจสอบความปลอดภัย

จากสารธรรมชาติ สู่ยาช่วยชีวิต

ก่อนมีเพนิซิลลิน การติดเชื้อแบคทีเรียเพียงเล็กน้อย เช่น แผลติดเชื้อ ปอดบวม หรือการติดเชื้อหลังผ่าตัด อาจกลายเป็นสาเหตุการเสียชีวิตได้

เมื่อเพนิซิลลินถูกนำมาใช้ในวงการแพทย์อย่างแพร่หลายในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 มันได้เปลี่ยนโฉมหน้าการรักษาโรค เพราะสามารถกำจัดแบคทีเรียหลายชนิดที่เคยเป็นภัยร้ายแรงต่อมนุษย์

จึงไม่น่าแปลกใจที่เพนิซิลลินถูกเรียกว่า “ยาปาฏิหาริย์” ในยุคนั้น

เรื่องราวของเพนิซิลลินสะท้อนให้เห็นว่า สิ่งที่มนุษย์มองข้ามอย่างเชื้อราบนอาหาร อาจซ่อนความลับทางวิทยาศาสตร์เอาไว้

แต่ก็เป็นเครื่องเตือนใจเช่นกันว่า ธรรมชาติไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป ราบนส้มอาจอยู่ในตระกูลเดียวกับราที่นำไปสู่ยาช่วยชีวิต แต่ไม่ได้หมายความว่าเราสามารถนำมาทำยาเองได้

จาก “ราที่ทำให้ส้มเน่า” สู่ “ยาที่ช่วยชีวิตคน” คือหนึ่งในเรื่องราวที่น่าทึ่งที่สุดของวิทยาศาสตร์การแพทย์