“ชักแม่น้ำทั้งห้า” คือแม่น้ำอะไร? เปิดที่มาสำนวนไทยที่หลายคนคุ้นหู

“คุณจะเอาอะไรก็บอกมาตรง ๆ อย่ามัวชักแม่น้ำทั้งห้าอยู่เลย”

หลายคนคงเคยได้ยินหรือเคยใช้ประโยคนี้กันจนคุ้นหู แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่า “แม่น้ำทั้งห้า” ที่อยู่ในสำนวนไทย หมายถึงแม่น้ำสายใด และเหตุใดการยกชื่อแม่น้ำขึ้นมาจึงกลายเป็นคำเปรียบถึงการพูดหว่านล้อม?

สำนวนไทยที่ว่า “ชักแม่น้ำทั้งห้า” หมายถึง การยกเหตุผลหรือกล่าวอ้างเรื่องต่าง ๆ มากมาย เพื่อหว่านล้อมและโน้มน้าวให้อีกฝ่ายคล้อยตาม หรือยอมทำในสิ่งที่ผู้พูดต้องการ

ที่มาของสำนวนนี้เชื่อมโยงกับ มหาเวสสันดรชาดก ตอนกัณฑ์กุมาร เมื่อเฒ่าชูชกเดินทางไปขอ พระกัณหาและพระชาลี จากพระเวสสันดร

ก่อนจะเอ่ยสิ่งที่ต้องการ ชูชกได้ใช้วาทศิลป์กล่าวยกย่องพระเวสสันดรว่า ทรงมีพระเมตตาและมีทานบารมีอันยิ่งใหญ่ เปรียบเสมือน “ปัญจมหานที” หรือแม่น้ำใหญ่ทั้งห้า เพื่อหว่านล้อมก่อนทูลขอสองกุมาร

“ปัญจมหานที” แม่น้ำใหญ่ทั้ง 5 มีสายใดบ้าง?

“แม่น้ำทั้งห้า” ในสำนวนนี้ไม่ใช่แม่น้ำในประเทศไทย แต่หมายถึงแม่น้ำสำคัญในชมพูทวีป หรือดินแดนอินเดียโบราณ ซึ่งเรียกรวมกันว่า “ปัญจมหานที” แปลว่า แม่น้ำอันยิ่งใหญ่ 5 สาย

ได้แก่

แม่น้ำคงคา

หนึ่งในแม่น้ำสายสำคัญที่มีบทบาทต่อวิถีชีวิต วัฒนธรรม และความเชื่อของผู้คนในอินเดียมาอย่างยาวนาน

แม่น้ำยมุนา หรือยมนา
เป็นแม่น้ำสำคัญอีกสายหนึ่ง และเป็นที่รู้จักในฐานะแม่น้ำที่มีความเกี่ยวข้องกับคติความเชื่อและชุมชนโบราณหลายแห่ง

แม่น้ำอจิรวดี
ชื่อแม่น้ำที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์และเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา โดยจัดเป็นหนึ่งในแม่น้ำสายใหญ่ของชมพูทวีป

แม่น้ำสรภู
เป็นหนึ่งในแม่น้ำสำคัญที่ถูกกล่าวถึงร่วมกับแม่น้ำสายอื่น ๆ ในกลุ่มปัญจมหานที

แม่น้ำม... หรือมาฮี
เป็นแม่น้ำสายสำคัญอีกสายหนึ่งในรายชื่อแม่น้ำทั้งห้า

แม่น้ำเหล่านี้ได้รับการมองว่าเป็นแม่น้ำอันยิ่งใหญ่ มีความอุดมสมบูรณ์ และมีความสำคัญตามคติความเชื่อ จึงถูกนำมาใช้เป็นภาพเปรียบเทียบถึงสิ่งที่กว้างใหญ่ มากมาย และเปี่ยมล้น

แล้วเหตุใดจึงกลายเป็นสำนวน?

เมื่อชูชกนำแม่น้ำทั้งห้ามากล่าวเปรียบเทียบ พร้อมยกถ้อยคำสรรเสริญพระเมตตาและทานบารมีของพระเวสสันดรอย่างยืดยาว ก่อนจะบอกความต้องการที่แท้จริง การพูดในลักษณะนี้จึงกลายมาเป็นที่มาของสำนวน “ชักแม่น้ำทั้งห้า”

สำนวนนี้มักใช้กับคนที่ยังไม่พูดถึงจุดประสงค์อย่างตรงไปตรงมา แต่เลือกยกเหตุผล เรื่องราว หรือคำพูดต่าง ๆ มาประกอบมากมาย เพื่อให้อีกฝ่ายเห็นด้วยหรือยอมทำตาม

ตัวอย่างเช่น

“จะขอยืมรถก็บอกมาตรง ๆ ไม่ต้องชักแม่น้ำทั้งห้า”

หรือ

“พูดเหตุผลมาตั้งนาน สรุปแล้วอยากให้ช่วยทำงานแทนนี่เอง”

ข้อที่หลายคนมักเขียนสับสนคือ คำที่ถูกต้องตามชื่อสำนวนคือ “ชักแม่น้ำทั้งห้า” ไม่ใช่ “ซักแม่น้ำทั้งห้า” เพราะคำว่า “ชัก” ในที่นี้สื่อถึงการนำหรือยกเรื่องต่าง ๆ ขึ้นมากล่าวประกอบ

สำนวนนี้จึงเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของวรรณคดี พระพุทธศาสนา และคติความเชื่อจากชมพูทวีป ซึ่งหลอมรวมอยู่ในภาษาไทยอย่างแนบแน่น

ครั้งต่อไปเมื่อได้ยินใครพูดว่า “อย่ามาชักแม่น้ำทั้งห้า” ก็จะรู้แล้วว่า แม่น้ำทั้งห้านั้น ได้แก่ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู และม... และเบื้องหลังสำนวนที่ดูเหมือนคำพูดธรรมดา ยังมีเรื่องราวจากวรรณคดีซ่อนอยู่อีกด้วย