ความเครียด การนอนไม่พอ และสารเสพติดสามารถกระตุ้นโรคจิตเภทได้อย่างไร แม้ไม่ใช่สาเหตุโดยตรง

ชีวิตคนเราบางทีก็เหมือนกับการเดินอยู่บนเส้นเชือกที่ขึงตึง หลายครั้งเรามักจะคิดว่าความเปราะบางของจิตใจเป็นเรื่องของโชคชะตา หรือบางทีก็เป็นเรื่องของใครคนอื่นที่ไม่ใช่เรา แต่ถ้าลองหันมามองดูวิถีชีวิตในทุกวันนี้ให้ดี จะเห็นว่าเรากำลังใช้ชีวิตแบบที่ประมาทกับกลไกการทำงานของสมองกันอยู่ไม่น้อย การใช้ชีวิตแบบหักโหม อดหลับอดนอนสะสม ความเครียดที่แบกไว้จนล้น หรือแม้แต่การใช้ตัวช่วยบางอย่างเพื่อให้ตัวเองลอยละล่องหลุดพ้นจากความเป็นจริงชั่วคราว สิ่งเหล่านี้เปรียบเสมือนการเติมเชื้อไฟลงไปในกองฟืนที่พร้อมจะลุกไหม้ได้ทุกเมื่อ โดยเฉพาะกับเรื่องของโรคจิตเภทที่หลายคนมองว่าเป็นเรื่องไกลตัว หรือเป็นโรคที่เกิดจากกรรมพันธุ์เพียงอย่างเดียว

สมองของมนุษย์มีความละเอียดอ่อนอย่างเหลือเชื่อ ช่วงเวลาที่เราปล่อยให้ตัวเองอดนอนติดต่อกันหลายคืน ร่างกายจะประท้วงด้วยความอ่อนล้า แต่สิ่งที่น่ากังวลกว่าคือการที่สมองขาดเวลาในการซ่อมแซมและจัดระเบียบข้อมูล เมื่อสารเคมีในสมองเริ่มแปรปรวนจากการพักผ่อนที่ไม่เพียงพอ ระบบความคิดที่เคยตรงไปตรงมาอาจเริ่มบิดเบี้ยวไปบ้างโดยที่เราไม่ทันรู้ตัว การมองเห็นหรือการรับรู้ที่ไม่ตรงกับความเป็นจริงอาจไม่ได้เกิดขึ้นทันที แต่มันค่อยๆ คืบคลานเข้ามาเหมือนหมอกจางๆ ที่บดบังทัศนวิสัยของเราทีละน้อย

ความเครียดที่เรื้อรังก็เช่นกัน การแบกรับปัญหาในใจโดยไม่ยอมวาง หรือไม่มีพื้นที่ให้ระบายออกจนกลายเป็นนิสัย สิ่งนี้บีบคั้นสมองให้ทำงานหนักอยู่ตลอดเวลา เมื่อความกดดันพุ่งสูงเกินขีดจำกัด สารสื่อประสาทในสมองบางชนิดจะหลั่งออกมามากผิดปกติจนควบคุมไม่ได้ ซึ่งภาวะนี้แหละที่เป็นตัวจุดฉนวนให้ระบบความคิดที่เปราะบางอยู่แล้วพังทลายลง หากใครที่มีพื้นฐานทางพันธุกรรมหรือความเสี่ยงแฝงอยู่ลึกๆ การเผชิญกับสถานการณ์บีบคั้นต่อเนื่องยาวนานก็เท่ากับการส่งสัญญาณให้โรคที่ซ่อนตัวอยู่ปรากฏตัวออกมา

ในมุมของการใช้สารเสพติด ไม่ว่าจะด้วยความอยากลองหรือความต้องการที่อยากจะหนีจากความจริง สารเคมีเหล่านั้นเข้าไปรบกวนการทำงานของสารสื่อประสาทอย่างรุนแรง หลายคนอาจรู้สึกว่ามันช่วยให้ผ่อนคลายหรือลืมความทุกข์ไปได้ชั่วครู่ แต่ความจริงที่น่าตกใจคือมันกำลังเข้าไปทำลายกลไกการคัดกรองความจริงของสมอง การใช้สารเหล่านี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการทำลายร่างกาย แต่มันเป็นการเปิดประตูบานที่ควรปิดตายให้กว้างขึ้น เพื่อให้สิ่งที่ไม่ควรเข้ามาแทรกซึมผ่านเข้ามาในความคิดและจิตใต้สำนึกได้อย่างง่ายดาย

หลายครั้งเรามักจะโทษว่าสิ่งเหล่านี้คือสาเหตุโดยตรง แต่ที่จริงแล้วมันคือปัจจัยที่คอยกระตุ้นให้สิ่งที่เปราะบางในตัวคนเราแสดงตัวออกมาได้เร็วขึ้น หากเราเปรียบเทียบชีวิตเหมือนการรักษาสมดุลของแก้วน้ำที่ตั้งอยู่บนขอบโต๊ะ ความเครียด การนอนไม่พอ และสารเสพติด ก็เปรียบเสมือนแรงสั่นสะเทือนที่ค่อยๆ ผลักให้แก้วใบนั้นเลื่อนไปใกล้ขอบมากยิ่งขึ้นเรื่อยๆ จนวันหนึ่งเมื่อเจอกับแรงกระแทกเพียงเล็กน้อย แก้วใบนั้นก็พร้อมจะร่วงหล่นลงมาแตกละเอียดโดยไม่ทันตั้งตัว

การถนอมรักษาจิตใจให้มั่นคงจึงไม่ใช่เรื่องของการทำตัวให้แข็งแกร่งตลอดเวลา แต่เป็นเรื่องของการรู้จักฟังเสียงของร่างกายและจิตใจตัวเอง การให้เวลาสมองได้พัก การจัดการความเครียดก่อนที่มันจะกัดกินลึกถึงข้างใน หรือการห่างไกลจากสิ่งที่รู้ทั้งรู้ว่ากำลังกัดกร่อนตัวเองอยู่ ทั้งหมดนี้เป็นเพียงการให้ความเคารพต่อระบบที่แสนวิเศษในร่างกายเราเองเท่านั้น ชีวิตยังมีเส้นทางอีกมากมายให้เราได้เดินไปสำรวจ การรักษาต้นทุนที่มีค่าที่สุดอย่างสติและการรับรู้ที่ชัดเจนไว้กับตัว จึงเป็นเรื่องที่น่าทำมากกว่าการเอาไปเสี่ยงกับสิ่งที่อาจพรากความสดใสไปจากชีวิตในระยะยาว

ลองสำรวจตัวเองดูในวันนี้ว่า ชีวิตที่ดำเนินไปนั้นเรากำลังสะสมอะไรใส่ลงไปในสมองบ้าง เรากำลังให้เวลากับการพักผ่อนที่เพียงพอ หรือกำลังบีบคั้นตัวเองเกินความจำเป็น พื้นที่ในความคิดของเรามีความกว้างขวางพอที่จะรับมือกับความจริง หรือเรากำลังเริ่มสร้างโลกใบใหม่ที่บิดเบี้ยวขึ้นมาเพื่อหลบซ่อนจากความเหนื่อยล้า ทุกคำถามที่ถามตัวเองอย่างซื่อสัตย์มักจะมีคำตอบที่ซ่อนอยู่เสมอ ขึ้นอยู่กับว่าเราพร้อมที่จะมองเห็นมันและดูแลรักษาตัวเองก่อนที่จะสายเกินไปหรือไม่