ปลาที่เดินบนบกได้ อยู่ได้นานกว่าปลาทั่วไป เพราะอะไร?

ปลาชนิดที่เดินบนบกได้ และอยู่บนบกได้นานกว่าปลาทั่วไป

ปลาส่วนใหญ่ต้องอาศัยอยู่ในน้ำเพื่อหายใจผ่านเหงือก แต่ในธรรมชาติยังมีปลาบางชนิดที่วิวัฒนาการให้สามารถขึ้นมาเคลื่อนที่บนบกได้ และอยู่ได้นานกว่าปลาทั่วไป หากร่างกายยังมีความชุ่มชื้นเพียงพอ

ความสามารถนี้ไม่ได้หมายความว่าพวกมันใช้ชีวิตบนบกได้เหมือนสัตว์บกจริง ๆ แต่เป็นการปรับตัวเพื่อเอาชีวิตรอดในสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลง เช่น แหล่งน้ำตื้น น้ำแห้ง น้ำมีออกซิเจนต่ำ หรือพื้นที่ป่าชายเลนที่มีทั้งโคลนและน้ำสลับกัน

ปลาตีน ปลาที่ใช้ชีวิตบนโคลนได้เก่ง

หนึ่งในตัวอย่างที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ ปลาตีน หรือ Mudskipper ซึ่งพบได้ตามป่าชายเลนและชายฝั่งทะเลในประเทศไทย

ปลาตีนสามารถใช้ครีบอกช่วยพยุงตัวและเคลื่อนที่บนโคลนได้คล้ายการเดินหรือกระโดด จึงมักเห็นมันอยู่บนพื้นเลนมากกว่าอยู่ในน้ำตลอดเวลา

นอกจากการเคลื่อนที่ที่แปลกตาแล้ว ปลาตีนยังสามารถแลกเปลี่ยนก๊าซผ่านผิวหนัง รวมถึงเยื่อบุในช่องปากและคอได้ ตราบใดที่ผิวหนังยังคงชุ่มชื้น จึงสามารถใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่บนบกเพื่อหาอาหาร หลบศัตรู และเฝ้าพื้นที่ของตัวเอง

จุดสำคัญคือ ปลาตีนไม่ได้ “หายใจบนบกได้ไม่จำกัด” หากผิวหนังแห้งเกินไป ความสามารถในการหายใจก็ลดลง และอาจเป็นอันตรายต่อชีวิตได้

ปลาช่อน อยู่บนบกได้หลายชั่วโมงเมื่อจำเป็น

อีกชนิดหนึ่งคือ ปลาช่อน หรือ Snakehead ซึ่งเป็นปลาน้ำจืดที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทย

ปลาช่อนมีอวัยวะช่วยหายใจเหนือเหงือก ทำให้สามารถรับออกซิเจนจากอากาศได้มากกว่าปลาทั่วไป เมื่อแหล่งน้ำแห้งลง หรือสภาพน้ำไม่เหมาะสม มันจึงสามารถเอาตัวรอดได้นานกว่าปลาหลายชนิด

ในบางกรณี ปลาช่อนอาจเลื้อยไปตามพื้นดินที่ชื้นเพื่อย้ายไปยังแหล่งน้ำแห่งใหม่ และสามารถอยู่บนบกได้หลายชั่วโมง หากร่างกายยังไม่แห้งเกินไป

อย่างไรก็ตาม การอยู่บนบกของปลาช่อนยังขึ้นอยู่กับความชื้น อุณหภูมิ และสภาพแวดล้อมโดยรอบ หากพื้นแห้งหรือแดดจัดเกินไป โอกาสรอดก็จะลดลงอย่างมาก

ปลาหมอไทย ปลาที่เคลื่อนที่ข้ามพื้นชื้นได้

ปลาหมอไทย หรือ Climbing Perch ก็เป็นปลาที่มีความสามารถโดดเด่นเช่นกัน เพราะมีอวัยวะพิเศษที่เรียกว่า Labyrinth organ ช่วยในการหายใจอากาศโดยตรง

ด้วยความสามารถนี้ ปลาหมอไทยจึงอยู่ในน้ำที่มีออกซิเจนต่ำได้ดี และในบางช่วงอาจเคลื่อนที่ข้ามพื้นดินชื้น ๆ ได้ โดยใช้ครีบและฝาปิดเหงือกช่วยพยุงตัว

หลังฝนตกหรือในพื้นที่น้ำหลาก จึงอาจมีคนพบปลาหมอเคลื่อนที่ไปตามพื้นชื้น เพื่อหาถิ่นอาศัยใหม่หรือย้ายไปยังแหล่งน้ำที่เหมาะสมกว่า

นี่เป็นหนึ่งในเหตุผลที่ปลาหมอไทยถูกมองว่าเป็นปลาที่ทนทานและปรับตัวเก่งมากชนิดหนึ่งในธรรมชาติ

ปลาปอดแอฟริกา อยู่รอดได้นานเมื่อแหล่งน้ำแห้ง

นอกจากปลาที่พบในประเทศไทยแล้ว ยังมี ปลาปอดแอฟริกา หรือ African Lungfish ซึ่งแม้จะไม่ใช่ปลาท้องถิ่นของไทย แต่ถือเป็นตัวอย่างสำคัญของปลาที่สามารถอยู่รอดในสภาพแห้งแล้งได้นานมาก

ปลาปอดแอฟริกามีปอดสำหรับหายใจอากาศโดยตรง เมื่อแหล่งน้ำแห้ง มันจะขุดโพรงในโคลน แล้วเข้าสู่ภาวะพักตัวที่เรียกว่า Estivation เพื่อลดการใช้พลังงานของร่างกาย

ภาวะนี้ช่วยให้ปลาปอดมีชีวิตรอดได้นานหลายเดือน หรือในบางกรณีอาจนานกว่าหนึ่งปี จนกว่าน้ำจะกลับมาอีกครั้ง

ความสามารถของปลาปอดจึงแสดงให้เห็นว่า ปลาไม่ได้มีรูปแบบการใช้ชีวิตเหมือนกันทั้งหมด บางชนิดสามารถปรับตัวได้อย่างน่าทึ่งเมื่อธรรมชาติบีบให้ต้องเอาตัวรอด

คนมักเข้าใจผิดว่า “เดินบนบกได้” แปลว่าอยู่บนบกได้ตลอด

สิ่งที่ควรเข้าใจคือ ปลาที่เดินหรือเคลื่อนที่บนบกได้ ไม่ได้หมายความว่าสามารถใช้ชีวิตบนบกได้ถาวรเหมือนสัตว์บก

ปลาหลายชนิดยังต้องพึ่งพาความชื้น น้ำ หรือสภาพแวดล้อมเฉพาะ เพื่อช่วยให้ร่างกายทำงานได้ตามปกติ การขึ้นมาบนบกจึงมักเป็นการเอาตัวรอดชั่วคราว หาอาหาร หลบศัตรู หรือย้ายถิ่นเมื่อแหล่งน้ำเดิมไม่เหมาะสม

ดังนั้น หากพบปลาช่อน ปลาหมอ หรือปลาชนิดอื่นอยู่บนพื้นดินชื้น ๆ หลังฝนตก ก็อาจเป็นพฤติกรรมตามธรรมชาติของมัน แต่ไม่ควรจับเล่นหรือปล่อยให้แห้งอยู่กลางแดดนาน ๆ เพราะอาจทำให้ปลาตายได้

โดยสรุป ปลาที่สามารถเดินบนบกและอยู่บนบกได้นานกว่าปลาทั่วไป ได้แก่ ปลาตีน ปลาช่อน ปลาหมอไทย และปลาปอดแอฟริกา ความสามารถเหล่านี้เป็นผลจากการวิวัฒนาการเพื่อปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ

สิ่งที่น่าจดจำคือ ปลาเหล่านี้ไม่ได้ “เหนือกว่าปลาอื่น” ในทุกด้าน แต่พวกมันมีวิธีเอาตัวรอดเฉพาะตัว ทำให้สามารถหาอาหาร หลบหนีศัตรู และผ่านช่วงเวลายากลำบากได้ในแบบที่ปลาทั่วไปทำไม่ได้