ทำไมซูสีไทเฮาต้องปกครองจีนจากหลังม่าน ทั้งที่กุมอำนาจราชสำนัก?

เมื่อพูดถึงการเมืองจีนช่วงปลายราชวงศ์ชิง ชื่อของ ซูสีไทเฮา มักถูกจดจำในฐานะสตรีผู้ทรงอำนาจที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์จีน

แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้พระนางจะมีอำนาจควบคุมราชสำนักอย่างมาก พระนางกลับไม่ได้ประทับบนบัลลังก์ หรือประกาศตนเป็นจักรพรรดินีผู้ปกครองแผ่นดินโดยตรง

สิ่งที่พระนางเลือกใช้คือวิธีที่เรียกว่า “ว่าราชการหลังม่าน”

แล้วเหตุใดสตรีผู้มีอำนาจเช่นนี้ จึงต้องซ่อนตัวอยู่หลังม่าน?

ม่านที่กั้นระหว่างอำนาจกับธรรมเนียม

ว่าราชการหลังม่าน หรือ ฉุยเหลียนทิงเจิ้ง (垂帘听政) เป็นธรรมเนียมการปกครองที่ให้พระพันปีหรือผู้สำเร็จราชการคอยกำกับราชการ โดยประทับอยู่หลังม่าน ขณะที่จักรพรรดิยังคงเป็นผู้ปกครองอย่างเป็นทางการ

ในสังคมจีนโบราณที่ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดขงจื๊อ บทบาทของผู้ชายและผู้หญิงถูกแบ่งแยกอย่างชัดเจน

ฝ่ายหน้า คือพื้นที่ของจักรพรรดิและขุนนางชาย
ส่วน ฝ่ายใน คือพื้นที่ของสตรีในราชสำนัก

ดังนั้น การที่สตรีออกมานั่งว่าราชการต่อหน้าขุนนางจำนวนมาก จึงมักถูกมองว่าเป็นเรื่องผิดธรรมเนียมอย่างยิ่ง

ม่านจึงไม่ได้เป็นแค่ผืนผ้าที่ใช้กั้นสายตา แต่เป็นสัญลักษณ์ที่ช่วยรักษาภาพลักษณ์ว่า พระพันปียังคงอยู่ในขอบเขตของฝ่ายใน แม้ในความเป็นจริงจะมีอำนาจตัดสินใจเรื่องบ้านเมืองก็ตาม

พูดให้เข้าใจง่ายขึ้นคือ ม่านช่วยทำให้ “อำนาจจริง” ยังดำเนินต่อไปได้ โดยไม่ทำลาย “รูปแบบทางการเมือง” ที่ราชสำนักต้องการรักษาไว้

จุดเริ่มต้นของอำนาจซูสีไทเฮา

หลังจากจักรพรรดิเสียนเฟิงสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1861 พระโอรสของพระองค์ คือ จักรพรรดิถงจื้อ ยังทรงพระเยาว์ ทำให้ต้องมีผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

ซูสีไทเฮา ซึ่งเป็นพระราชมารดาของจักรพรรดิองค์ใหม่ จึงเข้ามามีบทบาทในการบริหารราชการ ร่วมกับจักรพรรดินีซืออันและขุนนางบางกลุ่ม

จากจุดนั้น พระนางเริ่มใช้ระบบว่าราชการหลังม่าน เพื่อควบคุมทิศทางของราชสำนัก

สิ่งนี้ทำให้ซูสีไทเฮาสามารถอยู่ในตำแหน่งที่มีอำนาจสูงมาก โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนโครงสร้างราชสำนักอย่างเปิดเผย

ทำไมไม่ขึ้นเป็นจักรพรรดิเอง?

ในประวัติศาสตร์จีนเคยมีสตรีที่ขึ้นครองบัลลังก์โดยตรง เช่น จักรพรรดินีอู่เจ๋อเทียน แห่งราชวงศ์ถัง แต่กรณีดังกล่าวถือเป็นข้อยกเว้น และถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างมาก

สำหรับราชวงศ์ชิง การที่ซูสีไทเฮาประกาศตนเป็นจักรพรรดินีปกครองประเทศ อาจสร้างแรงต้าน และกระทบต่อความชอบธรรมของราชวงศ์ได้

เพราะในระบบการเมืองแบบจักรพรรดิ ความชอบธรรมไม่ได้มาจากอำนาจเพียงอย่างเดียว แต่ยังผูกกับสายราชวงศ์ ธรรมเนียม และการยอมรับจากขุนนางด้วย

ดังนั้น การอยู่หลังม่านจึงเป็นวิธีที่ชาญฉลาดทางการเมือง

พระนางสามารถใช้อำนาจได้เต็มที่ ขณะเดียวกันก็ยังรักษารูปแบบเดิมของราชวงศ์เอาไว้ ไม่ให้ดูเหมือนเป็นการล้มธรรมเนียมอย่างเปิดเผย

ม่านไม่ได้แปลว่าไม่มีอำนาจ

แม้อยู่หลังม่าน ซูสีไทเฮาสามารถมีบทบาทสำคัญในราชสำนักได้หลายด้าน เช่น

• แต่งตั้งหรือปลดขุนนางระดับสูง

• กำหนดนโยบายสำคัญของประเทศ

• ควบคุมการตัดสินใจของจักรพรรดิ

• มีบทบาทต่อการทหารและการต่างประเทศ

โดยเฉพาะในช่วงรัชสมัย จักรพรรดิกวางซวี่ พระนางยังคงเป็นผู้มีอิทธิพลสูงสุดในราชสำนัก แม้จักรพรรดิจะทรงเจริญพระชนมายุแล้ว

นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายคนมองว่า การว่าราชการหลังม่านไม่ได้ลดทอนอำนาจของซูสีไทเฮา แต่กลับทำให้อำนาจของพระนางดำรงอยู่ได้อย่างแนบเนียนกว่าเดิม

คนทั่วไปมักเข้าใจผิดตรงไหน?

หลายคนอาจเข้าใจว่า การอยู่หลังม่านหมายถึงการไม่มีอำนาจจริง หรือเป็นเพียงบทบาทเชิงพิธีการเท่านั้น

แต่ในบริบทของราชสำนักจีน การอยู่หลังม่านอาจหมายถึงการควบคุมอำนาจจากจุดที่ปลอดภัยกว่า

จักรพรรดิยังคงเป็นผู้ปกครองในทางพิธีการ ส่วนผู้ที่กำกับทิศทางราชสำนักจริง อาจเป็นคนที่ไม่ได้ปรากฏตัวต่อหน้าขุนนางโดยตรง

นี่ทำให้คำว่า “หลังม่าน” ในกรณีของซูสีไทเฮา ไม่ได้หมายถึงความอ่อนแอ แต่หมายถึงการใช้อำนาจผ่านระบบที่มีอยู่แล้ว

ม่านแห่งอำนาจ หรือม่านแห่งข้อจำกัด?

การว่าราชการหลังม่านจึงสะท้อนความขัดแย้งในสังคมจีนโบราณได้อย่างชัดเจน

ด้านหนึ่ง มันแสดงให้เห็นข้อจำกัดที่ผู้หญิงต้องเผชิญ เพราะไม่สามารถปกครองอย่างเปิดเผยได้เหมือนผู้ชาย

แต่อีกด้านหนึ่ง มันก็เป็นเครื่องมือที่ทำให้ซูสีไทเฮาสามารถก้าวขึ้นมาเป็นบุคคลที่ทรงอำนาจที่สุดของจีนในช่วงปลายราชวงศ์ชิง

ท้ายที่สุด ม่าน ที่ดูเหมือนเป็นสิ่งกีดขวาง กลับกลายเป็นฉากหลังที่ทำให้ซูสีไทเฮาสามารถบริหารอำนาจเหนือราชสำนักได้ยาวนานหลายทศวรรษ

เพราะในโลกการเมือง บางครั้งผู้ที่อยู่หลังม่าน อาจเป็นผู้กำหนดทิศทางของทั้งแผ่นดิน