ขนมจีนกุ้งบก (กิ้งกือ) เมนูที่สุนทรภู่ยังร้องยี้

นิราศพระบาท

"แต่น้ำยานั้นเขาว่ากิ้งกือกุ้ง

เห็นชาวกรุงกินกลุ้มทั้งหนุ่มสาว

พี่คลื่นไส้ไส้ช้างให้ย่างยาว

มาตามราวมรคาพนาวันฯ" 

บทกวีที่สุนทรภู่ได้บรรยายไว้เมื่อเขาได้มาเห็นเมนูเปิบพิสดาร

เมื่อพูดถึงอาหารไทยโบราณ หลายคนอาจนึกถึงแกง น้ำพริก หรือขนมหวาน แต่ในอดีตคนไทยมีวัฒนธรรมการกินที่หลากหลายกว่าที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน หนึ่งในเมนูที่สร้างความประหลาดใจให้คนยุคใหม่คือ “ขนมจีนกุ้งบก” ซึ่งบางตำราหรือเรื่องเล่าพื้นบ้านกล่าวว่า “กุ้งบก” ในที่นี้หมายถึง กิ้งกือ สัตว์ตัวเล็กที่อาศัยอยู่ตามพื้นดิน และถูกนำมาปรุงเป็นอาหารในบางพื้นที่

ชื่อ “กุ้งบก” เกิดจากการเปรียบเทียบรูปร่างของกิ้งกือกับกุ้ง เพราะมีลำตัวยาว มีปล้องจำนวนมาก และเมื่อผ่านการปรุงอาจมีลักษณะคล้ายวัตถุดิบจากน้ำ แต่แท้จริงแล้วไม่ใช่กุ้งแต่อย่างใด

อาหารชนิดนี้สะท้อนวิถีชีวิตของคนโบราณที่รู้จักใช้ทรัพยากรรอบตัวเป็นอาหาร ในยุคที่การเข้าถึงอาหารทะเลหรือเนื้อสัตว์บางชนิดไม่ได้ง่ายเหมือนปัจจุบัน สัตว์เล็ก ๆ จากธรรมชาติจึงถูกนำมาดัดแปลงเป็นอาหารเพื่อเพิ่มทางเลือกในการดำรงชีวิต

อย่างไรก็ตาม สำหรับคนในปัจจุบัน ภาพของกิ้งกือในฐานะสัตว์ที่มักพบตามดิน ใบไม้ผุ หรือพื้นที่ชื้นแฉะ ทำให้หลายคนรู้สึกไม่อยากรับประทาน และกลายเป็นอาหารที่มีภาพลักษณ์ “ชวนขนลุก” เช่นเดียวกับอาหารพื้นบ้านอีกหลายชนิดที่แตกต่างจากความคุ้นเคย

มีเรื่องเล่าว่าแม้แต่ สุนทรภู่กวีเอกของไทยก็ไม่โปรดอาหารชนิดนี้ จนเกิดภาพจำว่าเป็น “เมนูที่ทำให้ร้องยี้” แต่เรื่องดังกล่าวควรพิจารณาอย่างระมัดระวัง เพราะหลักฐานโดยตรงเกี่ยวกับความรู้สึกของสุนทรภู่ต่อขนมจีนกุ้งบกนั้นไม่ได้ชัดเจนมากนัก

สิ่งที่น่าสนใจของขนมจีนกุ้งบกจึงไม่ใช่เพียงความแปลกของวัตถุดิบ แต่คือการสะท้อนโลกของอาหารไทยในอดีต ที่มนุษย์ไม่ได้แบ่งอาหารตามความรู้สึกเพียงอย่างเดียว แต่แบ่งตามความจำเป็น ทรัพยากร และภูมิปัญญาของแต่ละท้องถิ่น

จากอาหารที่บางคนในวันนี้อาจมองว่าน่ากลัว ขนมจีนกุ้งบกกลับกลายเป็นหลักฐานทางวัฒนธรรมว่า ครั้งหนึ่งคนไทยมีวิธีปรับตัวกับธรรมชาติอย่างสร้างสรรค์ และอาหารที่ดูแปลกในสายตาคนยุคหนึ่ง อาจเป็นเรื่องธรรมดาในอีกยุคหนึ่ง