สมองมนุษย์มีเซลล์ประสาทกี่เซลล์และทำไมถึงวัดความฉลาดไม่ได้

เวลาเห็นใครทำตัวฉลาดน้อยหรือตัดสินใจบ้งๆ หลายคนมักจะแอบบ่นในใจว่าคนพวกนี้มีเซลล์สมองบ้างไหม ซึ่งถ้าเอาตามหลักวิทยาศาสตร์จริงๆ ทุกคนมีเซลล์สมอง แถมมีเยอะมากด้วย ตัวเลขที่ได้ยินกันมาตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์ตามหน้าหนังสือเรียนคือมนุษย์เรามีเซลล์ประสาทในสมองราวหนึ่งแสนล้านเซลล์ ฟังดูยิ่งใหญ่อลังการและทำให้เผ่าพันธุ์มนุษย์ดูเป็นสิ่งมีชีวิตที่ล้ำเลิศที่สุดในจักรวาล แต่วันดีคืนดีก็มีนักประสาทวิทยาศาสตร์ชาวบราซิลชื่อซูซานา เฮอร์คูลาโน โฮเซล เกิดสงสัยขึ้นมาว่าไอ้ตัวเลขหนึ่งแสนล้านเนี่ย ใครเป็นคนนับ แล้วนับยังไง หรือแค่มโนตัวเลขกลมๆ ขึ้นมาให้จำง่าย ปรากฏว่าไม่มีใครเคยนับเป๊ะๆ มาก่อนเลย ทฤษฎีนี้ถูกส่งต่อกันมาแบบงงๆ เธอเลยจัดการคิดค้นวิธีนับเซลล์สมองแบบใหม่ด้วยการเอาสมองมนุษย์ที่เจ้าของบริจาคให้หลังเสียชีวิตมาละลายเป็นซุปสมอง ฟังดูสยองนิดนึงแต่มันทำให้เซลล์ประสาทกระจายตัวจนนับได้ง่ายขึ้น ผลลัพธ์ที่ได้ทำเอาวงการวิทยาศาสตร์อึ้งไปเลย เพราะจริงๆ แล้วสมองมนุษย์มีเซลล์ประสาทเฉลี่ยแค่แปดหมื่นหกพันล้านเซลล์เท่านั้น

ตัวเลขหายไปหมื่นสี่พันล้านเซลล์ ฟังดูอาจจะเหมือนเงินทอนตกหล่นนิดหน่อยเวลาคิดเป็นหลักหมื่นล้าน แต่หมื่นสี่พันล้านเซลล์ที่หายไปนั่นคือจำนวนเซลล์ประสาททั้งหมดในสมองของลิงบาบูนหนึ่งตัวเต็มๆ เท่ากับว่าที่ผ่านมาคนเราเดินเชิดหน้าชูตาอวดอ้างว่าตัวเองมีสมองก้อนโตแถมมีลิงบาบูนซ่อนอยู่ในหัวอีกหนึ่งตัวฟรีๆ พอความจริงเปิดเผยก็แอบเสียเซลฟ์กันไปตามระเบียบ แต่ถึงจะเหลือแค่แปดหมื่นหกพันล้านเซลล์ มันก็ยังเป็นตัวเลขที่มหาศาลอยู่ดี คำถามที่ตามมาติดๆ คือแล้วการมีเซลล์ประสาทเยอะขนาดนี้แปลว่ามนุษย์ต้องฉลาดล้ำทะลุมิติเลยใช่ไหม

คำตอบสั้นๆ คือไม่ใช่เลย การมีเซลล์ประสาทเยอะไม่ได้การันตีความฉลาด ไม่งั้นช้างคงครองโลกไปนานแล้ว ช้างแอฟริกามีเซลล์ประสาทในสมองถึงสองแสนห้าหมื่นเจ็ดพันล้านเซลล์ เยอะกว่ามนุษย์เกือบสามเท่า ถ้าวัดความฉลาดจากจำนวนเซลล์ประสาท ป่านนี้ช้างคงเป็นคนสร้างปิรามิดและคิดค้นระบบปัญญาประดิษฐ์ไปแล้ว ความลับมันอยู่ที่ว่าเซลล์ประสาทพวกนั้นไปกระจุกอยู่ตรงไหนต่างหาก เซลล์ประสาทของช้างกว่าเก้าสิบเจ็ดเปอร์เซ็นต์ไปกองรวมกันอยู่ที่สมองน้อย หรือซีรีเบลลัม ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหว ลองนึกถึงงวงช้างที่มีกล้ามเนื้อนับหมื่นมัดที่ต้องขยับอย่างละเอียดอ่อน มันต้องใช้เซลล์ประสาทจำนวนมหาศาลเพื่อควบคุมงวงนั้นให้หยิบจับสิ่งของได้ ในขณะที่มนุษย์มีเซลล์ประสาทในสมองส่วนหน้า หรือซีรีบรัลคอร์เทกซ์ ประมาณหนึ่งหมื่นหกพันล้านเซลล์ ซึ่งสมองส่วนหน้านี่แหละคือพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่จัดการเรื่องความคิดเชิงตรรกะ การแก้ปัญหา การใช้ภาษา และการหาเหตุผลเข้าข้างตัวเองเวลาช็อปปิ้งของที่ไม่ได้ใช้

จุดตัดที่ทำให้คนเรามีความฉลาดเหนือสัตว์อื่นไม่ใช่แค่จำนวนเซลล์ประสาทในสมองส่วนหน้า แต่มันคือจุดเชื่อมต่อระหว่างเซลล์ประสาทที่เรียกว่าไซแนปส์ เซลล์ประสาทหนึ่งเซลล์สามารถสร้างจุดเชื่อมต่อไปยังเซลล์อื่นได้เป็นพันเป็นหมื่นจุด เปรียบเทียบง่ายๆ เหมือนการเปิดบริษัทที่มีพนักงานแปดหมื่นหกพันล้านคน ถ้าพนักงานทุกคนต่างคนต่างนั่งทำงานอยู่ที่โต๊ะตัวเอง ไม่คุยกัน ไม่ส่งอีเมล ไม่ประชุมร่วมกัน งานมันก็ไม่เดินและบริษัทก็คงเจ๊งในเวลาไม่นาน แต่ถ้าพนักงานมีการสื่อสารกันตลอดเวลา แลกเปลี่ยนข้อมูลและช่วยกันแก้ปัญหา บริษัทก็จะเจริญรุ่งเรือง สมองก็ทำงานแบบนั้นเลย ความฉลาดเกิดจากประสิทธิภาพในการส่งสัญญาณประสาทและการสร้างเครือข่ายระหว่างเซลล์ คนที่เรียนรู้สิ่งใหม่ๆ หรือฝึกฝนทักษะบ่อยๆ สมองก็จะสร้างเส้นทางเชื่อมต่อใหม่ๆ ให้แข็งแรงขึ้น เหมือนการตัดถนนไฮเวย์ให้รถวิ่งผ่านได้ฉลุย ขณะที่เส้นทางไหนไม่ได้ใช้ก็จะค่อยๆ เลือนหายไปตามกาลเวลา

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมคนที่มีขนาดสมองเท่ากันหรือมีจำนวนเซลล์ประสาทพอๆ กันถึงมีระดับความสามารถต่างกันลิบลับ บางคนสามารถแก้โจทย์คณิตศาสตร์ที่ซับซ้อนได้ภายในไม่กี่วินาที ในขณะที่อีกคนแค่คิดเลขทอนเงินก็ต้องยืนกดเครื่องคิดเลขวนไปสามรอบ การกระตุ้นสมองด้วยประสบการณ์ใหม่ๆ การนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอเพื่อให้สมองได้จัดระเบียบข้อมูล และการกินอาหารที่มีประโยชน์ ล้วนส่งผลต่อคุณภาพของเครือข่ายจุดเชื่อมต่อเหล่านี้มากกว่าการนั่งภูมิใจกับตัวเลขแปดหมื่นหกพันล้านเซลล์ที่พ่อแม่ให้มาตั้งแต่เกิด

นอกจากนี้ความเชื่อที่ว่าอายุมากขึ้นเซลล์สมองจะตายแล้วทำให้คนเราโง่ลงก็เป็นเรื่องที่ทำให้หลายคนตื่นตระหนกเกินเหตุ การสูญเสียเซลล์ประสาทไปตามวัยเป็นเรื่องธรรมชาติที่เกิดขึ้นจริง แต่มันไม่ได้แปลว่าความฉลาดจะต้องลดฮวบตามไปด้วย สมองมนุษย์มีความยืดหยุ่นสูงมาก เซลล์ที่เหลืออยู่สามารถปรับตัวและสร้างจุดเชื่อมต่อใหม่ๆ เพื่อชดเชยส่วนที่หายไปได้ บางทีการมีเซลล์สมองน้อยลงอาจจะทำให้สมองทำงานแบบเน้นคุณภาพมากกว่าปริมาณด้วยซ้ำ คัดกรองแต่ข้อมูลที่มีประโยชน์และทิ้งขยะในหัวไปบ้าง ก็เหมือนการจัดบ้านใหม่ให้โล่งขึ้น หยิบจับใช้งานอะไรก็สะดวก รวดเร็ว และเข้าเป้ากว่าเดิม

สุดท้ายการพยายามเอาตัวเลขจำนวนเซลล์ประสาทมาเป็นดัชนีชี้วัดความฉลาดก็เหมือนการเอาความจุของฮาร์ดดิสก์ไปวัดความเร็วของคอมพิวเตอร์ มันเกี่ยวข้องกันนิดหน่อยแต่มันไม่ใช่คำตอบทั้งหมด คอมพิวเตอร์ที่มีความจุเยอะแต่ใช้โปรเซสเซอร์รุ่นพระเจ้าเหากับระบบปฏิบัติการที่เต็มไปด้วยไวรัส ก็คงสู้คอมพิวเตอร์ความจุน้อยแต่สเปกแรงทะลุนรกไม่ได้ สมองคนเราก็เช่นกัน มีของดีติดตัวมาตั้งแต่เกิดแล้วก็ต้องรู้จักใช้งาน บำรุงรักษา และอัปเกรดซอฟต์แวร์ในหัวอยู่เสมอ ไม่ใช่ปล่อยให้เซลล์ประสาทแปดหมื่นหกพันล้านเซลล์นั่งจับเจ่ารอวันหมดอายุไปวันๆ โดยไม่ได้สร้างเครือข่ายอะไรที่เป็นชิ้นเป็นอันเลย