ปลาที่อยู่ในความมืดทั้งชีวิตอาจไม่ต้องมีตา ในถ้ำและทะเลลึก สัตว์บางชนิดวิวัฒนาการให้ตาเล็กลงหรือหายไป เพราะไม่จำเป็นต่อการอยู่รอด

มีโลกอีกแบบหนึ่งที่ไม่ได้เห็นด้วยตา แต่ใช้ความรู้สึกแทนการมองเห็นทั้งหมด โลกในถ้ำลึกที่ไม่มีแสง และโลกใต้ทะเลที่แสงแดดไปไม่ถึง พื้นที่สองแบบนี้ทำให้สิ่งมีชีวิตบางชนิดค่อยๆ เปลี่ยนตัวเองไปอย่างช้าๆ จนสิ่งที่เคยสำคัญอย่างดวงตา กลายเป็นอวัยวะที่แทบไม่มีบทบาท

ปลาบางชนิดที่อยู่ในถ้ำตลอดชีวิต มักมีลักษณะตาที่เล็กลงเรื่อยๆ หรือบางตัวแทบไม่เหลือดวงตาให้เห็นเลย ผิวของมันซีดลงเพราะไม่มีแสงมากระตุ้นสีผิว แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่ารูปลักษณ์คือมันยังอยู่รอดได้ดีมากในพื้นที่ที่มนุษย์แทบเข้าไม่ถึง

การไม่มีแสงทำให้การมองเห็นไม่ช่วยอะไรในการหาอาหารหรือหลบศัตรู การใช้พลังงานสร้างและบำรุงดวงตาจึงไม่คุ้มค่า ร่างกายค่อยๆ ปรับสมดุล ลดการใช้งานส่วนที่ไม่จำเป็น แล้วไปเพิ่มความไวของระบบอื่นแทน เช่น การรับแรงสั่นสะเทือนในน้ำ หรือการรับสารเคมีรอบตัว

ในทะเลลึกก็มีเรื่องคล้ายกัน แม้ไม่มืดสนิทแบบถ้ำ แต่แสงที่ลงไปถึงน้อยมากจนแทบไม่ช่วยในการมองเห็น ปลาหลายชนิดจึงมีตาที่เล็กลง หรือพัฒนาเป็นรูปแบบที่รับแสงน้อยได้ดีขึ้น บางชนิดใช้แสงจากตัวเองผ่านการเรืองแสง เพื่อสื่อสารหรือหลอกเหยื่อแทนการใช้การมองเห็นแบบเดิม

การเปลี่ยนแปลงแบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่เป็นผลจากการคัดเลือกตามธรรมชาติที่ค่อยๆ กรองสิ่งมีชีวิตรุ่นแล้วรุ่นเล่า ตัวที่ปรับตัวได้อยู่รอดต่อไป ตัวที่ไม่เหมาะสมก็หายไปจากระบบนิเวศ

ปลาถ้ำที่ถูกศึกษาอย่าง Astyanax mexicanus กลายเป็นตัวอย่างชัดเจนของการสูญเสียดวงตา บางประชากรยังมีตาอยู่ในระยะเริ่มต้น แต่จะหยุดพัฒนาเมื่อโตขึ้น ต่างจากญาติที่อยู่ในแม่น้ำซึ่งยังมีตาสมบูรณ์เหมือนปลาปกติ

สิ่งที่เกิดขึ้นทำให้เห็นว่า ร่างกายไม่ได้ยึดติดกับรูปแบบเดิม หากสภาพแวดล้อมเปลี่ยน ความจำเป็นก็เปลี่ยนตาม สิ่งที่เคยสำคัญอาจค่อยๆ ลดบทบาทลง จนกลายเป็นเพียงร่องรอยของอดีตในร่างกายของสิ่งมีชีวิต

โลกที่มืดสนิทไม่ได้แปลว่าขาดชีวิตชีวา เพียงแต่อยู่ในรูปแบบที่ต่างออกไป ใช้ความสามารถคนละแบบในการเอาตัวรอด และนั่นทำให้เห็นความยืดหยุ่นของสิ่งมีชีวิตที่ปรับตัวไปตามเงื่อนไขของโลกที่เปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา