เต่าบางชนิดหายใจผ่านทวารได้บางส่วน กลไกธรรมชาติช่วยอยู่ใต้น้ำได้นานขึ้น

ภาพของเต่าที่ค่อยๆ จมตัวลงในน้ำแล้วอยู่ได้นานโดยไม่ต้องโผล่ขึ้นมาหายใจ อาจดูเหมือนเป็นเรื่องธรรมดา แต่พอได้ลองสังเกตจริงจะเริ่มรู้สึกว่ามันมีอะไรบางอย่างซ่อนอยู่มากกว่านั้น โดยเฉพาะในเต่าบางชนิดที่สามารถอยู่ในน้ำเย็นหรือน้ำที่ออกซิเจนต่ำได้นานกว่าสัตว์เลื้อยคลานทั่วไป

ช่วงหนึ่งมีการสังเกตเต่าในแหล่งน้ำธรรมชาติที่นิ่งและค่อนข้างลึก น้ำแทบไม่ไหลเวียน ออกซิเจนในน้ำมีน้อย แต่เต่ากลับยังเคลื่อนไหวช้าๆ อยู่ใต้น้ำเหมือนไม่มีอะไรผิดปกติ จุดนี้เองที่ทำให้เกิดคำถามว่ามันเอาออกซิเจนมาจากไหน

คำตอบที่น่าสนใจอยู่ที่อวัยวะส่วนท้ายของเต่า ซึ่งเรียกว่า cloaca หรือที่คนทั่วไปเรียกกันแบบง่ายๆ ว่าโซนทวารรวมของสัตว์เลื้อยคลานบางชนิด ภายในบริเวณนี้มีโครงสร้างพิเศษที่มีลักษณะคล้ายถุงเล็กๆ เต็มไปด้วยเส้นเลือดละเอียดจำนวนมาก พื้นผิวบางและไวต่อการแลกเปลี่ยนก๊าซ

เมื่อเต่าอยู่ในน้ำที่มีออกซิเจนละลายอยู่ แม้จะไม่มาก แต่ก็ยังมีอยู่ โมเลกุลของออกซิเจนสามารถซึมผ่านผนังบางๆ เข้าไปในกระแสเลือดได้ กระบวนการนี้ไม่ใช่การหายใจแบบปอดโดยตรง แต่เป็นการแลกเปลี่ยนก๊าซแบบเดียวกับผิวหนังในสัตว์บางชนิด เพียงแต่เกิดขึ้นที่จุดเฉพาะ

มีเต่าบางสายพันธุ์ที่พัฒนาโครงสร้างนี้ได้ดีเป็นพิเศษ เช่นเต่าที่อาศัยในแม่น้ำที่มีน้ำเย็นจัดหรือมีฤดูกาลที่ต้องอยู่ใต้น้ำนานๆ ช่วงที่อุณหภูมิต่ำ การเผาผลาญของร่างกายจะช้าลง ทำให้ความต้องการออกซิเจนลดลง ระบบนี้จึงกลายเป็นเหมือนตัวช่วยเสริมให้สามารถอยู่ใต้น้ำได้นานขึ้นโดยไม่ต้องขึ้นมาหายใจบ่อย

ภาพที่น่าสนใจคือ เต่าไม่ได้ใช้วิธีนี้แทนปอดทั้งหมด แต่ใช้ร่วมกันเป็นระบบสำรอง ปอดยังเป็นอวัยวะหลัก แต่ cloaca ทำหน้าที่เหมือนช่องทางเสริมในสถานการณ์ที่ออกซิเจนบนผิวน้ำเข้าถึงได้ยาก หรือช่วงที่ต้องหลบภัยอยู่ใต้น้ำเป็นเวลานาน

นักวิทยาศาสตร์บางคนเคยลองวัดอัตราการรับออกซิเจนผ่านบริเวณนี้ พบว่ามีผลจริง แม้จะไม่มากพอสำหรับการดำรงชีวิตทั้งหมด แต่ก็มีความสำคัญในเชิงการเอาตัวรอด โดยเฉพาะในสภาพแวดล้อมที่กดดัน

เมื่อมองย้อนกลับไปจะเห็นว่าธรรมชาติไม่ได้ออกแบบสิ่งมีชีวิตให้พึ่งพาระบบเดียวอย่างตายตัว แต่สร้างทางเลือกสำรองไว้เสมอ เต่าที่ดูนิ่งๆ ใต้น้ำจึงอาจกำลังใช้ระบบที่ซ่อนอยู่เพื่อประคองชีวิตอย่างเงียบๆ โดยที่แทบไม่มีใครสังเกต

เรื่องนี้ทำให้มุมมองต่อสัตว์ใต้น้ำเปลี่ยนไปเล็กน้อย จากที่เคยมองว่าเต่าแค่ขึ้นมาหายใจเป็นระยะ กลายเป็นภาพของสิ่งมีชีวิตที่มีระบบปรับตัวซับซ้อนกว่าที่คิด และยังมีรายละเอียดอีกมากที่ธรรมชาติยังคงซ่อนไว้ให้ค้นหา