พรรคการเมืองแรกของไทย ที่มาก่อนคณะราษฎร?

เมื่อพูดถึง "พรรคการเมืองแรกของไทย" คนส่วนใหญ่มักนึกถึงคณะราษฎรหรือพรรคก้าวหน้า แต่หากเปลี่ยนเกณฑ์การพิจารณา และไม่นับเฉพาะองค์กรที่ได้รับการรับรองจากรัฐหรือจดทะเบียนตามกฎหมาย ก็มีอีกมุมมองหนึ่งที่น่าสนใจ นั่นคือการยกให้พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยเป็นพรรคการเมืองยุคบุกเบิกที่มีลักษณะของ "พรรค" อย่างชัดเจน

แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนหลักว่า พรรคการเมืองไม่จำเป็นต้องได้รับการรับรองจากรัฐบาลจึงจะเรียกว่าเป็นพรรคได้ หากองค์กรนั้นมีอุดมการณ์ทางการเมืองที่ชัดเจน มีสมาชิก มีการจัดตั้ง มีโครงสร้างการบริหาร และมีเป้าหมายในการเปลี่ยนแปลงสังคม ก็ถือว่ามีคุณสมบัติของพรรคการเมืองตามความหมายในทางรัฐศาสตร์

ผู้ที่สนับสนุนมุมมองนี้มองว่า การนับวันก่อตั้งจากกฎหมายอาจสะท้อนเพียงช่วงเวลาที่รัฐยอมรับองค์กรนั้น ไม่ใช่ช่วงเวลาที่แนวคิดหรือการรวมตัวทางการเมืองเริ่มต้นขึ้นจริง ดังนั้น หากใช้เกณฑ์ด้านอุดมการณ์และการจัดตั้งองค์กรเป็นหลัก พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยจึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในพรรคการเมืองยุคแรกของไทย

อย่างไรก็ตาม ประเด็นที่ว่า "พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยมาก่อนคณะราษฎร" ยังไม่ใช่ข้อสรุปที่สอดคล้องกับลำดับเวลาทางประวัติศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป เนื่องจากคณะราษฎรจัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2470 ส่วนการก่อตั้งพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยโดยทั่วไปถูกอ้างอิงว่าเกิดขึ้นภายหลังในช่วงปลายทศวรรษ 2470 ถึงต้นทศวรรษ 2480 ตามแต่แหล่งข้อมูล

ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวว่าพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยเป็น "พรรคการเมืองแรกของไทยที่มาก่อนคณะราษฎร" จึงเป็นข้อเสนอเชิงตีความที่ขัดกับลำดับเวลาที่นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ใช้ แม้ว่าจะมีการถกเถียงกันได้ในเรื่องนิยามของคำว่า "พรรคการเมือง" ก็ตาม การทำความเข้าใจความแตกต่างของเกณฑ์ที่ใช้ จะช่วยให้มองเห็นประวัติศาสตร์การเมืองไทยได้อย่างรอบด้านมากขึ้น