พรรคการเมืองแรกของไทย มาก่อนคณะราษฎรจริงหรือ?

เมื่อพูดถึง “พรรคการเมืองแรกของไทย” หลายคนอาจนึกถึงคณะราษฎร หรือพรรคการเมืองในยุคหลังที่มีการจดทะเบียนตามกฎหมาย แต่หากเปลี่ยนเกณฑ์การมองจาก “การรับรองโดยรัฐ” มาเป็น “การรวมตัวทางอุดมการณ์” คำตอบอาจซับซ้อนกว่านั้น

หนึ่งในมุมมองที่ถูกหยิบมาถกเถียง คือการมองว่า พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย อาจเป็นหนึ่งในองค์กรการเมืองยุคบุกเบิกที่มีลักษณะของ “พรรค” อย่างชัดเจน แม้จะไม่ได้อยู่ในกรอบพรรคการเมืองแบบที่รัฐรับรองในเวลาต่อมา

ทำไมบางคนจึงมองว่าเป็น “พรรคการเมืองยุคแรก”

แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนหลักว่า พรรคการเมืองไม่จำเป็นต้องได้รับการรับรองจากรัฐบาลก่อนเสมอไป จึงจะเรียกว่าเป็นพรรคได้

หากองค์กรหนึ่งมีอุดมการณ์ทางการเมืองชัดเจน มีสมาชิก มีการจัดตั้ง มีโครงสร้างการบริหาร และมีเป้าหมายในการเปลี่ยนแปลงสังคม ก็อาจถือว่ามีคุณสมบัติของพรรคการเมืองในความหมายทางรัฐศาสตร์

ผู้ที่สนับสนุนมุมมองนี้มองว่า การนับวันก่อตั้งจากกฎหมาย อาจสะท้อนเพียงช่วงเวลาที่รัฐยอมรับองค์กรนั้นอย่างเป็นทางการ ไม่ใช่ช่วงเวลาที่แนวคิดหรือการรวมตัวทางการเมืองเริ่มต้นขึ้นจริง

ด้วยเหตุนี้ หากใช้เกณฑ์ด้านอุดมการณ์และการจัดตั้งองค์กรเป็นหลัก พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยจึงมักถูกหยิบมาพูดถึงในฐานะหนึ่งในพรรคการเมืองยุคแรกของไทย

จุดที่ต้องระวัง คือ “มาก่อนคณะราษฎร” ยังไม่ใช่ข้อสรุปทั่วไป

อย่างไรก็ตาม ประเด็นที่ว่า พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยมาก่อนคณะราษฎร ยังไม่ใช่ข้อสรุปที่สอดคล้องกับลำดับเวลาทางประวัติศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป

ในต้นฉบับระบุว่า คณะราษฎรจัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2470 ส่วนการก่อตั้งพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยโดยทั่วไปมักถูกอ้างอิงว่าเกิดขึ้นภายหลัง ในช่วงปลายทศวรรษ 2470 ถึงต้นทศวรรษ 2480 หรือบางแหล่งให้ปีที่เป็นทางการไว้ภายหลังจากนั้น

ดังนั้น คำกล่าวว่า พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยเป็น “พรรคการเมืองแรกของไทยที่มาก่อนคณะราษฎร” จึงควรมองเป็นข้อเสนอเชิงตีความ มากกว่าจะเป็นข้อสรุปทางประวัติศาสตร์แบบฟันธง

ทำไมคำว่า “พรรคการเมืองแรก” จึงตอบยาก

เหตุผลสำคัญอยู่ที่เกณฑ์การนับไม่เหมือนกัน

ถ้านับจากพรรคการเมืองที่จดทะเบียนหรือได้รับการยอมรับตามกฎหมาย คำตอบจะไปอีกทางหนึ่ง

แต่ถ้านับจากการรวมตัวของกลุ่มคนที่มีอุดมการณ์ มีโครงสร้าง และมีเป้าหมายทางการเมือง คำตอบอาจเปิดพื้นที่ให้ถกเถียงมากขึ้น

นี่จึงไม่ใช่แค่คำถามว่า “ใครมาก่อนใคร” แต่เป็นคำถามว่า เรากำลังใช้เกณฑ์ใดในการนิยามคำว่า “พรรคการเมือง”

คนอ่านควรเข้าใจประเด็นนี้อย่างไร

เรื่องนี้ควรอ่านด้วยความระมัดระวัง เพราะเกี่ยวข้องกับทั้งประวัติศาสตร์การเมือง อุดมการณ์ และการตีความคำศัพท์ทางรัฐศาสตร์

การบอกว่าองค์กรใดเป็นพรรคการเมืองแรกของไทย จึงควรระบุเกณฑ์ให้ชัดว่า นับจากอะไร

นับจากการจดทะเบียนตามกฎหมาย
นับจากการรวมตัวทางอุดมการณ์
หรือนับจากบทบาททางการเมืองที่ปรากฏในประวัติศาสตร์

เมื่อแยกเกณฑ์เหล่านี้ออกจากกัน จะเห็นว่าคำตอบอาจไม่จำเป็นต้องมีเพียงคำตอบเดียว

สรุปแล้ว พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยอาจถูกมองได้ว่าเป็นหนึ่งในองค์กรการเมืองยุคแรกที่มีลักษณะของพรรคอย่างชัดเจน แต่คำกล่าวว่าเป็นพรรคการเมืองแรกของไทยที่มาก่อนคณะราษฎร ยังควรตรวจสอบลำดับเวลาและแหล่งข้อมูลเพิ่มเติมก่อนนำไปใช้เป็นข้อสรุป

ประเด็นที่ควรจำจึงไม่ใช่แค่ชื่อขององค์กรใดองค์กรหนึ่ง แต่คือการเข้าใจว่า “พรรคการเมืองแรก” อาจเปลี่ยนคำตอบได้ตามนิยามที่เราเลือกใช้