พระพุทธเจ้าหัวโล้นไหม ทำไมภาพจำของพระพุทธเจ้าถึงไม่เหมือนพระทั่วไป

ถ้าถามแบบตรง ๆ ว่า “พระพุทธเจ้าหัวโล้นไหม” คำตอบที่เข้าใจง่ายคือ หลังจากออกบวช พระพุทธเจ้าทรงอยู่ในเพศบรรพชิต และตามธรรมเนียมของนักบวชในพระพุทธศาสนา การปลงผมหรือโกนผมถือเป็นสัญลักษณ์ของการละทิ้งความยึดติดทางโลก ดังนั้นโดยหลักแล้วพระพุทธเจ้าจึงไม่ได้ไว้ผมยาวแบบฆราวาส

แต่ที่ทำให้หลายคนสงสัย เพราะภาพพระพุทธรูปจำนวนมากไม่ได้ดูเหมือน “หัวโล้นเรียบ” แบบพระสงฆ์ที่เราเห็นในปัจจุบัน พระพุทธรูปมักมีส่วนบนพระเศียรเป็นปุ่ม ๆ หรือดูเหมือนมีผมขดเล็ก ๆ บางคนเลยสงสัยว่านั่นคือผมหรืออะไร

ในทางศิลปะ พระพุทธรูปไม่ได้ถูกสร้างเพื่อถ่ายภาพเหมือนจริงแบบรูปถ่าย แต่สร้างขึ้นเพื่อสื่อความหมายทางศรัทธา ความสงบ และความเป็นมหาบุรุษ ลักษณะบนพระเศียรที่เห็นจึงมักเป็นรูปแบบทางศิลปะและสัญลักษณ์ ไม่จำเป็นต้องแปลว่าพระพุทธเจ้าทรงไว้ผมเป็นลอนจริง ๆ แบบนั้น

บางสำนักอธิบายว่าลักษณะเหมือนผมขดบนพระเศียรเป็นการแสดง “พระเกศา” ในเชิงศิลปะ บางแบบก็เชื่อมกับลักษณะมหาบุรุษ หรือทำให้พระพุทธรูปดูสง่างาม แตกต่างจากคนทั่วไป ส่วนยอดนูนบนพระเศียรที่เรียกว่าอุษณีษะ มักใช้เป็นสัญลักษณ์ของปัญญาและความพิเศษของพระพุทธเจ้าในงานพุทธศิลป์

ถ้าพูดในมุมธรรมเนียมสงฆ์ การโกนผมมีความหมายชัดมาก คือการลดความสำคัญของรูปลักษณ์ ลดการแต่งตัว ลดความยึดติดในตัวตน และแสดงว่าผู้นั้นออกจากชีวิตแบบฆราวาสแล้ว พระพุทธเจ้าหลังออกบวชจึงไม่ควรถูกเข้าใจว่าไว้ผมยาวแบบเจ้าชายอีกต่อไป

ส่วนพระพุทธรูปที่ดูเหมือนมีผม ไม่ได้ขัดกับเรื่องนี้เสมอไป เพราะงานศิลปะทางศาสนามักใช้รูปทรงแทนความหมาย ไม่ได้ตั้งใจจะบอกสภาพร่างกายแบบละเอียดทุกจุด เหมือนภาพวาดนักบุญหรือรูปเคารพในหลายศาสนาที่มีสัญลักษณ์บางอย่างเพิ่มเข้ามาเพื่อให้คนจำได้และเกิดความเคารพ

สรุปง่าย ๆ คือ พระพุทธเจ้าหลังออกบวชไม่ได้ไว้ผมยาวแบบคนทั่วไป และการปลงผมเป็นสัญลักษณ์สำคัญของการบวช แต่ภาพพระพุทธรูปที่เห็นเหมือนมีผมขดหรือมีปุ่มบนพระเศียร เป็นรูปแบบทางพุทธศิลป์และสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นภาพเหมือนจริงแบบถ่ายจากชีวิตจริง